AI, IoT và truy xuất nguồn gốc: “Combo công nghệ mới” của nông nghiệp

Không còn chỉ dừng ở việc đưa máy móc vào thay thế lao động thủ công, xu hướng mới trong nông nghiệp đang hướng tới việc kết hợp dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và truy xuất nguồn gốc nhằm giúp người sản xuất đưa ra quyết định chính xác hơn, nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng khả năng tham gia vào các chuỗi cung ứng hiện đại.

Một số mô hình thử nghiệm được giới thiệu tại Demo Day INSPIRE Mekong 2026 diễn ra ngày 31/7 tại Cần Thơ đã cho thấy hướng tiếp cận này đang được các nhóm trẻ tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long quan tâm, đặc biệt trong các lĩnh vực nông nghiệp bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển chuỗi giá trị nông sản.

KHI AI BẮT ĐẦU THAM GIA VÀO QUYẾT ĐỊNH SẢN XUẤT

Trong sản xuất nông nghiệp truyền thống, nhiều quyết định như thời điểm tưới nước, bón phân, xử lý sâu bệnh vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người nông dân. Tuy nhiên, với sự phát triển của cảm biến, dữ liệu và AI, các hệ thống thông minh đang mở ra khả năng theo dõi liên tục tình trạng cây trồng, đất đai và đưa ra các khuyến nghị dựa trên dữ liệu thực tế.

Tại INSPIRE Mekong 2026, đội Azo-MAPP Team phát triển giải pháp “AzoLoop System” - hệ thống tưới châm phân sinh học thông minh tích hợp AI sử dụng Azolla (bèo hoa dâu). Giải pháp hướng tới việc tự động hóa quá trình tưới, châm phân hữu cơ từ Azolla, đồng thời giám sát tình trạng đất để hỗ trợ người sản xuất đưa ra quyết định phù hợp.

Một hướng tiếp cận khác đến từ đội Soil Rhythm với sản phẩm “Soil Rhythm” - hệ thống giám sát hồi sinh đất thông minh ứng dụng AI và IoT. Hệ thống có khả năng tự động đo lường các chỉ số liên quan đến sức khỏe đất, sử dụng AI để phân tích dữ liệu, đồng thời hỗ trợ giảm thời gian ghi chép thủ công và cung cấp thông tin truy xuất nguồn gốc thông qua mã QR.

Các giải pháp này cho thấy một thay đổi đáng chú ý: dữ liệu đang dần trở thành một phần quan trọng trong hoạt động sản xuất nông nghiệp. Thay vì chỉ phản ứng khi vấn đề xảy ra, người sản xuất có thể theo dõi các chỉ số môi trường, nhận diện nguy cơ sớm và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

TỪ Ý TƯỞNG CÔNG NGHỆ ĐẾN THỬ NGHIỆM THỰC TẾ

Bên cạnh việc tối ưu hóa sản xuất, truy xuất nguồn gốc đang trở thành một yêu cầu ngày càng quan trọng khi nông sản Việt Nam hướng tới các thị trường có tiêu chuẩn cao hơn.

Theo đó, công nghệ không chỉ giúp kiểm soát quá trình canh tác mà còn tạo ra "hồ sơ số" cho sản phẩm, giúp người tiêu dùng, doanh nghiệp thu mua và các đối tác trong chuỗi cung ứng có thêm thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất.

Tại chương trình, đội TechTrustTeam (3T) giới thiệu giải pháp “DuriTrust”, kết hợp IoT và truy xuất nguồn gốc bằng QR động. Hệ thống cho phép điều khiển tưới tự động thông qua ứng dụng di động, ghi nhật ký sản xuất bằng dữ liệu từ thiết bị nhằm hạn chế gian lận, đồng thời tích hợp AI để nhận diện sớm bệnh trên lá.

Trong khi đó, đội Trái Tim Xanh phát triển mô hình trồng nấm linh chi hữu cơ kết hợp truy xuất nguồn gốc, hướng tới việc nâng cao tính minh bạch của sản phẩm, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Những mô hình này phản ánh một xu hướng đang diễn ra trong nông nghiệp hiện đại: truy xuất nguồn gốc không còn chỉ là công cụ quản lý sau sản xuất mà đang trở thành một phần của toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm.

Các giải pháp được giới thiệu tại Demo Day INSPIRE Mekong 2026 không phải là những ý tưởng hình thành trong thời gian ngắn. Trước khi trình diễn nguyên mẫu, 15 đội dự án đã trải qua nhiều tháng học tập, cố vấn, khảo sát thực tế và đồng kiến tạo cùng chuyên gia, doanh nghiệp.

Chương trình INSPIRE Mekong 2026 do Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) – United Way Việt Nam phối hợp với Viện Mekong - Đại học Cần Thơ triển khai, với sự tài trợ của Hiệp hội Quyên góp Phúc lợi Xã hội Hàn Quốc (Community Chest of Korea - CCK) và MiTek Việt Nam.

Chương trình hướng tới phát triển năng lực AI, STEM, tư duy giải quyết vấn đề và tinh thần đổi mới sáng tạo cho thanh niên Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời kết nối người trẻ với doanh nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để giải quyết các vấn đề thực tế trong nông nghiệp, môi trường và phát triển bền vững.

Trong quá trình phát triển sản phẩm, các đội dự án được làm việc cùng các doanh nghiệp, hợp tác xã và chuyên gia trong nhiều lĩnh vực như AI, STEM, phát triển sản phẩm, kinh doanh và tác động xã hội. Các nhóm cũng tham gia khảo sát thực địa tại cộng đồng, mô hình sản xuất và hợp tác xã để hiểu rõ hơn nhu cầu thực tế trước khi hoàn thiện giải pháp.

TS. Võ Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Mekong, đã đánh giá cao sự trưởng thành của các đội dự án sau nhiều tháng tham gia INSPIRE Mekong. Theo ông, giá trị của Demo Day không chỉ nằm ở việc giới thiệu những nguyên mẫu đã được hoàn thiện mà còn ở việc tạo ra một không gian để các giải pháp tiếp tục được kết nối với tri thức, nguồn lực và cơ hội phát triển.

TS. Tuấn chia sẻ: “Điều đáng ghi nhận là các đội đã không chỉ phát triển một sản phẩm mà còn hình thành tư duy giải quyết vấn đề dựa trên nhu cầu thực tiễn của cộng đồng”.

THỬ NGHIỆM SẢN PHẨM, KIỂM CHỨNG KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG

Khác với mô hình hackathon truyền thống vốn tập trung phát triển sản phẩm trong thời gian ngắn, INSPIRE Mekong đặt trọng tâm vào quá trình đồng kiến tạo, trong đó các giải pháp được điều chỉnh liên tục dựa trên phản hồi từ người dùng, doanh nghiệp và chuyên gia.

Sau Demo Day, 5 đội dự án được lựa chọn tiếp tục bước vào giai đoạn Proof of Concept (PoC) để thử nghiệm sản phẩm trong điều kiện thực tế, tiếp tục hoàn thiện nguyên mẫu và đánh giá khả năng triển khai.

Năm đội gồm Azo-MAPP Team với AzoLoop System; BSFL Mekong với giải pháp chuyển hóa phụ phẩm thành nguồn thức ăn giàu dinh dưỡng cho vật nuôi; Soil Rhythm với hệ thống giám sát hồi sinh đất thông minh; Trái Tim Xanh với mô hình nấm linh chi hữu cơ kết hợp truy xuất nguồn gốc; và TechTrustTeam (3T) với giải pháp DuriTrust.

Theo bà Trần Vân Anh, Phó Viện trưởng MSD United Way Việt Nam, giá trị của chương trình không chỉ nằm ở việc tạo ra một sản phẩm công nghệ, mà còn ở việc giúp thanh niên trải nghiệm đầy đủ quá trình đổi mới sáng tạo từ nhận diện vấn đề, phát triển giải pháp, thử nghiệm đến hoàn thiện sản phẩm cùng chuyên gia và doanh nghiệp.

Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu nâng cao năng suất, giảm tác động môi trường và đáp ứng các tiêu chuẩn minh bạch của thị trường, sự kết hợp giữa AI, IoT và truy xuất nguồn gốc đang trở thành một hướng đi quan trọng.