AI mã nguồn mở trở thành động lực thúc đẩy đổi mới và tự chủ công nghệ của Trung Quốc

Các nhà quan sát thị trường và chuyên gia trong ngành nhận định rằng xu hướng này không chỉ thúc đẩy sự phổ biến của AI mà còn khơi dậy làn sóng đổi mới sáng tạo tại quốc gia đông dân nhất thế giới.

Một số người thậm chí ví đây là “khoảnh khắc Android” của ngành AI, ám chỉ bước ngoặt tương tự khi hệ điều hành Android của Google mở mã nguồn, tạo ra một hệ sinh thái ứng dụng phong phú.

DEEPSEEK: NGƯỜI TIÊN PHONG THÁCH THỨC CÁC GÃ KHỔNG LỒ

Sự thay đổi này được dẫn dắt bởi DeepSeek, một startup AI Trung Quốc đã gây tiếng vang lớn với việc ra mắt mô hình R1 vào đầu năm nay. R1 không chỉ thách thức sự thống trị của các công ty công nghệ Mỹ mà còn đặt câu hỏi về chiến lược chi tiêu khổng lồ của Big Tech vào các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và trung tâm dữ liệu. Với hiệu suất vượt trội và chi phí thấp hơn, R1 đã tạo nên một làn sóng trong ngành.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, tác động lớn nhất của DeepSeek không chỉ nằm ở hiệu năng của R1 mà là việc nó đã xúc tác cho xu hướng áp dụng các mô hình AI mã nguồn mở tại Trung Quốc. Wei Sun, nhà phân tích chính về AI tại Counterpoint Research, nhận định: “Thành công của DeepSeek chứng minh rằng chiến lược mã nguồn mở có thể dẫn đến đổi mới nhanh hơn và sự chấp nhận rộng rãi hơn”. Bà chỉ ra rằng hàng loạt công ty tại Trung Quốc đã tích hợp R1 vào hoạt động của mình.

Sự xuất hiện của R1 còn buộc các “ông lớn” như Baidu phải thay đổi chiến lược. Ngày 16/3 vừa qua, Baidu đã công bố phiên bản mới nhất của mô hình AI Ernie 4.5 cùng một mô hình suy luận mới Ernie X1, miễn phí cho người dùng cá nhân. Đặc biệt, Baidu dự kiến sẽ mở mã nguồn toàn bộ dòng Ernie 4.5 từ cuối tháng 6. Đây là một bước ngoặt, đánh dấu sự chuyển dịch từ mô hình kinh doanh độc quyền sang mã nguồn mở tại Trung Quốc.

THAY ĐỔI CHIẾN LƯỢC TỪ ĐỘC QUYỀN SANG MÃ NGUỒN MỞ

Trước đây, Baidu vốn nổi tiếng với việc bảo vệ mô hình kinh doanh độc quyền và từng phản đối mã nguồn mở. Tuy nhiên, theo Lian Jye Su, nhà phân tích trưởng tại Omdia, sự đột phá của DeepSeek đã chứng minh rằng các mô hình mã nguồn mở có thể cạnh tranh ngang ngửa, thậm chí vượt trội hơn về độ tin cậy so với các mô hình độc quyền. “DeepSeek đã thay đổi cuộc chơi, buộc các công ty lớn như Baidu phải điều chỉnh để không bị tụt hậu”, ông nói.

Không chỉ Baidu, các gã khổng lồ công nghệ khác như Alibaba và Tencent cũng tham gia xu hướng này. Tháng trước, Alibaba Cloud thông báo mở mã nguồn các mô hình AI tạo video của mình, trong khi Tencent được cho là đã ra mắt năm mô hình mã nguồn mở mới trong tháng này, với khả năng chuyển đổi văn bản và hình ảnh thành hình ảnh 3D. Các công ty nhỏ hơn như ManusAI – vừa công bố một tác nhân AI tự nhận vượt trội hơn Deep Research của OpenAI – cũng cam kết chuyển sang mã nguồn mở. Đồng sáng lập Ji Yichao của ManusAI nhấn mạnh: “Chúng tôi không thể đạt được điều này nếu không có cộng đồng mã nguồn mở tuyệt vời, và đó là lý do chúng tôi muốn đóng góp trở lại”.

Zhipu AI, một trong những startup AI hàng đầu Trung Quốc, thậm chí tuyên bố trên WeChat rằng năm 2025 sẽ là “năm của mã nguồn mở”. Ray Wang, nhà phân tích chính tại Constellation Research, nhận định với CNBC rằng sự nổi lên của DeepSeek đã tạo áp lực buộc các đối thủ phải thay đổi: “Khi DeepSeek miễn phí, các công ty khác không thể tiếp tục thu phí cho cùng một sản phẩm. Họ buộc phải chuyển sang mô hình mã nguồn mở để cạnh tranh.”

Mã nguồn mở (open-source) thường được hiểu là phần mềm mà mã nguồn được công khai miễn phí trên mạng, cho phép người dùng chỉnh sửa và phân phối lại. Trước DeepSeek, các mô hình AI mã nguồn mở như Llama của Meta hay Gemma của Google đã xuất hiện tại Mỹ, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng chúng không thực sự “mở” hoàn toàn do các giới hạn trong giấy phép sử dụng và việc không công khai dữ liệu huấn luyện.

Ngược lại, R1 của DeepSeek được phân phối dưới “Giấy phép MIT” – một trong những giấy phép mã nguồn mở thoáng nhất, cho phép sử dụng, chỉnh sửa và phân phối không giới hạn, kể cả trong mục đích thương mại. Tháng trước, đội ngũ DeepSeek còn tổ chức “Tuần lễ Mã Nguồn Mở”, công bố thêm chi tiết kỹ thuật về quá trình phát triển R1, khẳng định cam kết với cộng đồng.

Dù mô hình R1 miễn phí, DeepSeek vẫn tạo doanh thu thông qua Giao diện Lập trình Ứng dụng (API), cho phép tích hợp AI vào các ứng dụng của doanh nghiệp khác. Tuy nhiên, mức phí API của DeepSeek được quảng bá là thấp hơn đáng kể so với OpenAI hay Anthropic – hai công ty theo mô hình “đóng” (closed-source), không công khai dữ liệu hay thuật toán và thu phí người dùng.

“KHOẢNH KHẮC ANDROID” CỦA AI TRUNG QUỐC

Các chuyên gia nhận định xu hướng mã nguồn mở đang tạo ra một bước ngoặt lớn cho ngành AI Trung Quốc. Kai-Fu Lee, học giả AI kiêm doanh nhân, cho rằng sự thành công của DeepSeek là minh chứng rằng “mã nguồn mở đã chiến thắng”. Ông dự đoán điều này sẽ gây áp lực lên OpenAI, khi các đối thủ “miễn phí và mạnh mẽ” xuất hiện. Công ty 01.AI của ông Lee cũng đang tận dụng DeepSeek để xây dựng nền tảng LLM cho doanh nghiệp.

Tim Wang, đối tác quản lý của quỹ Monolith Management, gọi đây là “khoảnh khắc Android”. Ông giải thích rằng, giống như cách Android mở mã nguồn đã thúc đẩy đổi mới trong hệ sinh thái ứng dụng, các mô hình mã nguồn mở như DeepSeek đang giảm chi phí và mở ra cơ hội sáng tạo sản phẩm tại Trung Quốc – lĩnh vực mà các công ty nước này vốn rất mạnh. “Chúng tôi từng nghĩ Trung Quốc chậm hơn Mỹ 12-24 tháng về AI, nhưng giờ đây khoảng cách chỉ còn 3-6 tháng,” ông Wang nói.

Trong khi Trung Quốc đẩy mạnh mã nguồn mở, OpenAI – công ty khởi đầu cơn sốt AI với ChatGPT vào năm 2022 – vẫn kiên định với mô hình độc quyền. Từ một tổ chức phi lợi nhuận, OpenAI đang chuyển sang mô hình lợi nhuận, với khoản đầu tư 13 tỷ USD từ Microsoft và đang đàm phán huy động thêm 40 tỷ USD, nâng định giá lên tới 340 tỷ USD. Tuy nhiên, công ty dự kiến lỗ 5 tỷ USD trong năm nay dù doanh thu đạt 3.7 tỷ USD, với tham vọng cán mốc 11 tỷ USD.

Wei Sun từ Counterpoint Research cho rằng OpenAI và DeepSeek đại diện cho hai cực đối lập trong ngành AI: mã nguồn mở thúc đẩy đổi mới cộng đồng, trong khi mô hình đóng tập trung vào các sản phẩm tiên tiến nhưng tốn kém. Ray Wang thì nhận định Trung Quốc chọn mã nguồn mở để đẩy nhanh tốc độ áp dụng, trong khi Mỹ vẫn ưu tiên mô hình đóng để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Tuy nhiên, không phải ai cũng nhìn xu hướng này qua lăng kính cạnh tranh Mỹ-Trung. Joe Tsai, Chủ tịch Alibaba Group, phát biểu tại hội nghị CONVERGE ở Singapore rằng “khoảnh khắc DeepSeek” không phải là câu chuyện về ai vượt ai, mà là sức mạnh của mã nguồn mở trong việc trao quyền cho mọi người – từ doanh nhân nhỏ đến tập đoàn lớn – để phát triển và đổi mới.