Các chính phủ trên toàn thế giới chạy đua triển khai AI trong trường học

Chỉ trong vài tuần cuối năm, một loạt thỏa thuận quy mô lớn giữa các chính phủ và các công ty công nghệ Mỹ đã cho thấy tốc độ lan rộng chóng mặt của trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực giáo dục toàn cầu.

Đầu tháng 11, Microsoft thông báo sẽ cung cấp các công cụ AI và chương trình đào tạo cho hơn 200.000 học sinh, sinh viên và giáo viên tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Ít ngày sau, một công ty dịch vụ tài chính tại Kazakhstan công bố thỏa thuận với OpenAI để triển khai ChatGPT Edu cho khoảng 165.000 nhà giáo dục trên toàn quốc. Đến tháng sau, xAI – công ty AI của tỷ phú Elon Musk – gây chú ý khi công bố dự án hợp tác với El Salvador nhằm phát triển hệ thống gia sư AI dựa trên chatbot Grok cho hơn một triệu học sinh tại hàng nghìn trường học.

LÀN SÓNG AI GIÁO DỤC TOÀN CẦU – CUỘC CHẠY ĐUA GIỮA CÁC CHÍNH PHỦ VÀ BIG TECH

Theo New York Times, những ví dụ này phản ánh một xu thế rõ rệt: chính phủ các nước đang chạy đua đưa AI tạo sinh vào trường học, với sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các “ông lớn” công nghệ Mỹ. Các tập đoàn như Microsoft, Google, OpenAI, Anthropic hay xAI không chỉ cung cấp công cụ, mà còn đi kèm chương trình đào tạo, nội dung học tập và nền tảng triển khai quy mô quốc gia.

Những người ủng hộ cho rằng AI có thể trở thành “trợ lý đắc lực” cho giáo dục. Chatbot có khả năng soạn email, tạo bài kiểm tra, phân tích dữ liệu học tập, viết mã lập trình hay cá nhân hóa nội dung học cho từng học sinh. Theo lập luận của các lãnh đạo công nghệ Mỹ, AI sẽ giúp giáo viên tiết kiệm thời gian, hỗ trợ học sinh học theo năng lực riêng và quan trọng hơn là chuẩn bị cho thế hệ trẻ bước vào một nền kinh tế “AI-driven”.

Tại Mỹ, dù chương trình giáo dục do từng bang và học khu quyết định, AI cũng đang nhanh chóng len lỏi vào lớp học. Riêng tại bang Florida, Học khu Miami-Dade – hệ thống trường công lớn thứ ba nước Mỹ – đã triển khai chatbot Gemini của Google cho hơn 100.000 học sinh trung học. Học khu Broward, lớn thứ sáu toàn quốc, cũng đưa Copilot của Microsoft vào sử dụng cho hàng nghìn giáo viên và nhân viên.

Ngoài Mỹ, Microsoft ký hợp tác với Bộ Giáo dục Thái Lan để cung cấp các khóa học kỹ năng AI trực tuyến miễn phí cho hàng trăm nghìn học sinh, đồng thời đào tạo AI cho khoảng 150.000 giáo viên. OpenAI cũng cam kết đưa ChatGPT vào các trường công lập tại Ấn Độ. Giáo dục AI, từ chỗ là thử nghiệm, đang dần trở thành chính sách quốc gia ở nhiều nước.

CẢNH BÁO AI CÓ THỂ LÀM XÓI MÒN TƯ DUY VÀ KỸ NĂNG HỌC TẬP

Song song với làn sóng lạc quan, ngày càng nhiều chuyên gia giáo dục, tổ chức bảo vệ trẻ em và giới nghiên cứu lên tiếng cảnh báo về các rủi ro tiềm ẩn của việc triển khai AI ồ ạt trong trường học.

Một nghiên cứu gần đây do Microsoft phối hợp với Đại học Carnegie Mellon thực hiện cho thấy việc sử dụng các chatbot phổ biến có thể làm suy giảm tư duy phản biện. Các hệ thống AI thường đưa ra câu trả lời nghe có vẻ rất “quyết đoán”, nhưng lại có thể chứa lỗi sai hoặc thông tin sai lệch. Trong khi đó, nhiều giáo viên đang phải đối mặt với tình trạng gian lận học tập gia tăng, khi học sinh sử dụng AI để làm bài tập, viết luận hay giải đề thay cho mình.

Những lo ngại này không phải là mới. Trong hơn một thập kỷ qua, Thung lũng Silicon từng thúc đẩy mạnh mẽ việc đưa laptop, máy tính bảng và ứng dụng học tập vào trường học, với lời hứa sẽ “cách mạng hóa giáo dục” và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, chương trình “One Laptop per Child” – từng được xem là biểu tượng của công nghệ giáo dục – lại không mang lại kết quả như kỳ vọng.

Các nghiên cứu trên hàng trăm trường học tại Peru cho thấy việc phổ cập máy tính không giúp cải thiện đáng kể kỹ năng nhận thức hay thành tích học tập của học sinh. Bài học này khiến nhiều tổ chức quốc tế lo ngại rằng AI có thể lặp lại “vết xe đổ” nếu được triển khai thiếu định hướng.

UNICEF là một trong những tổ chức lên tiếng mạnh mẽ nhất. Steven Vosloo, chuyên gia chính sách số của UNICEF, cảnh báo rằng việc sử dụng AI không có hướng dẫn có thể “làm thui chột kỹ năng của cả học sinh lẫn giáo viên”. Theo ông, những hệ lụy của One Laptop per Child – từ lãng phí ngân sách đến kết quả học tập nghèo nàn – vẫn còn nguyên giá trị tham khảo cho kỷ nguyên AI

Vấn đề cốt lõi, theo các chuyên gia, không nằm ở bản thân công nghệ mà ở cách nó được tích hợp vào hệ thống giáo dục. Khi AI trở thành “người làm hộ” thay vì “người hỗ trợ”, học sinh có nguy cơ mất dần động lực học tập, khả năng suy nghĩ độc lập và kỹ năng giải quyết vấn đề – những yếu tố nền tảng của giáo dục.

CON ĐƯỜNG “AI CÓ TRÁCH NHIỆM”

Trong bức tranh toàn cầu đó, một số quốc gia đang lựa chọn cách tiếp cận thận trọng và có hệ thống hơn. Estonia – quốc gia Baltic nổi tiếng với chính phủ số – là một ví dụ tiêu biểu.

Chương trình “AI Leap” của Estonia được khởi động sau khi một cuộc khảo sát cho thấy hơn 90% học sinh trung học nước này đã sử dụng các chatbot như ChatGPT cho bài tập. Thay vì cấm đoán, chính phủ Estonia quyết định “đi trước một bước”, xây dựng chương trình giáo dục AI ở quy mô quốc gia.

Điểm đáng chú ý là Estonia không chỉ mua công nghệ, mà còn yêu cầu các tập đoàn Mỹ điều chỉnh AI theo ưu tiên giáo dục của mình. Các nhà nghiên cứu tại Đại học Tartu đã phối hợp với OpenAI để tinh chỉnh phiên bản ChatGPT tiếng Estonia, buộc chatbot phản hồi bằng cách đặt câu hỏi gợi mở thay vì đưa ra đáp án trực tiếp.

Chương trình, được triển khai từ năm học này, tập trung vào việc nâng cao “năng lực AI” cho cả giáo viên và học sinh: hiểu cách AI hoạt động, nhận diện giới hạn, thiên lệch và rủi ro của công nghệ. Giáo viên được đào tạo sử dụng ChatGPT và Gemini như công cụ hỗ trợ, không phải người thay thế.

“Đây là vấn đề về năng lực AI”, ông Ivo Visak, Giám đốc Quỹ AI Leap, nhấn mạnh. “Chúng ta phải hiểu rõ rằng AI có thể rất hữu ích, nhưng cũng có thể gây ra nhiều tác hại nếu sử dụng sai cách”.

Iceland cũng đang thử nghiệm một mô hình tương tự. Năm học này, nước này triển khai chương trình thí điểm AI quốc gia, cho phép hàng trăm giáo viên sử dụng Gemini của Google hoặc Claude của Anthropic cho các công việc như lập kế hoạch bài giảng. Đáng chú ý, học sinh chưa được phép sử dụng chatbot trong lớp, do lo ngại AI có thể làm suy giảm những yếu tố cốt lõi của việc học.

Các giáo viên tham gia thí điểm cho biết AI giúp họ thiết kế bài học sáng tạo và tiết kiệm thời gian, nhưng đồng thời cũng cảnh giác cao độ với nguy cơ sai lệch thông tin và sự phụ thuộc quá mức của học sinh.

“Các em đang tin AI một cách mù quáng”, một giáo viên nhận xét. “Chúng tôi phải dạy các em cách học cùng AI, chứ không phải để AI học thay”.

Trong bối cảnh các nghiên cứu dài hạn về tác động của AI đối với trẻ em vẫn còn hạn chế, nhiều chuyên gia cho rằng giai đoạn hiện nay cần được xem là thời kỳ thử nghiệm có kiểm soát. Như Drew Bent, phụ trách giáo dục của Anthropic, nhận định: “Rất nhiều tổ chức đang thử AI nhưng đã đến lúc chúng ta cần bằng chứng về hiệu quả thực sự, để biết điều gì đang hoạt động và điều gì không”.