Công nghệ số và bài toán “lấy con người làm trung tâm” trong chuyển đổi số Việt Nam

Ngày 12/1, Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA) và Viện Quyền con người - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đồng chủ trì, Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) đã tổ chức hội thảo “Tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro của công nghệ số đối với các nhóm dân cư trong xã hội”.

SỰ PHÁT TRIỂN KHÔNG NGỪNG CỦA CÔNG NGHỆ SỐ ĐANG DẪN ĐẾN NHIỀU THÁCH THỨC CỐT LÕI

Ông Nguyễn Minh Hồng, Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, cho biết trên phạm vi toàn cầu, công nghệ số đã lan tỏa sâu rộng tới hầu hết các nhóm dân cư. Tại Việt Nam, mức độ ứng dụng công nghệ, đặc biệt là AI, gia tăng nhanh, đạt thứ hạng 6/40 quốc gia trong Bảng xếp hạng Chỉ số AI toàn cầu năm 2025.

“Công nghệ mới này đặc biệt phổ biến trong nhóm người trẻ ở đô thị, đồng thời cũng được doanh nghiệp tích hợp trực tiếp vào chiến lược tổ chức chung của doanh nghiệp với tỷ lệ cao hơn mặt bằng khu vực”, ông Nguyễn Minh Hồng nói.

“Bên cạnh đó, công nghệ số cũng đang tái định hình thị trường lao động: riêng tại Việt Nam, sự bao phủ rộng khắp của công nghệ số đang đẩy nhu cầu nhân lực công nghệ thông tin tăng cao, có thể đạt tới 2 triệu người vào năm 2030, tập trung vào AI, dữ liệu lớn, an ninh mạng và internet vạn vật”.

Tuy nhiên, Chủ tịch Hội Truyền thông số nhấn mạnh sự phát triển không ngừng của công nghệ số dẫn đến nhiều thách thức cốt lõi.

Thứ nhất, công nghệ số, nổi bật là AI, vừa mở ra các cơ hội mới, vừa đặt ra những thách thức làm gia tăng bất bình đẳng và tác động bất lợi đến các nhóm lao động dễ bị tổn thương.

Nghiên cứu của Carnegie China chỉ ra lao động trong nền kinh tế nền tảng, như tài xế công nghệ, là nhóm dễ bị tổn thương khi thu nhập và điều kiện làm việc phụ thuộc trực tiếp vào thuật toán phân bổ đơn hàng và mức chiết khấu. Do thiếu bảo trợ xã hội và hạn chế cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp, họ thường rơi vào vị thế bất lợi khi các cơ chế này thay đổi. Theo ông Nguyễn Minh Hồng, đây chính là vấn đề về quyền lao động trên môi trường số, cần giải quyết bằng các chính sách quốc gia mang tính nhân văn.

Thách thức thứ hai là bảo đảm an toàn và quyền tham gia của người dân trên không gian số. Công nghệ số chỉ phát huy giá trị khi quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân và các quyền cơ bản của công dân được bảo vệ. Với các nhóm yếu thế như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số, môi trường số vừa mở ra cơ hội tiếp cận thông tin và dịch vụ, vừa tiềm ẩn rủi ro về lừa đảo, xâm phạm quyền riêng tư và hạn chế tiếp cận dịch vụ công số. Do đó, các cơ chế tham gia và tham vấn chính sách cần được thiết kế thực chất, dễ tiếp cận, minh bạch và có biện pháp bảo vệ phù hợp.

VIỆT NAM XÁC ĐỊNH LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM, LÀM CHỦ THỂ VÀ LÀ MỤC TIÊU CỦA PHÁT TRIỂN

Tiến sĩ Lương Thu Hiền, Phó Viện trưởng Viện Quyền con người, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giới và Quyền Phụ nữ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng chuyển đổi số hiện nay không còn là một quá trình mang tính kỹ thuật đơn thuần, mà đã trở thành một quá trình chuyển đổi mang tính cấu trúc, tác động sâu rộng tới tổ chức xã hội, phương thức quản trị và cách thức con người thực hiện, thụ hưởng các quyền cơ bản của mình.

“Công nghệ số mở ra nhiều cơ hội mới để thúc đẩy quyền con người, song cũng làm nảy sinh những thách thức, rủi ro và các dạng tổn thương mới, đặc biệt đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương trong xã hội”, Tiến sĩ Lương Thu Hiền nói.

Chuyên gia cho biết trên bình diện quốc tế, các diễn đàn đa phương của Liên hợp quốc và nhiều tổ chức quốc tế đều nhấn mạnh rằng chuyển đổi số cần được định hướng bởi cách tiếp cận dựa trên quyền con người, lấy con người làm trung tâm, bảo đảm tính bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau. Những vấn đề như quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền tiếp cận thông tin, quyền văn hóa trong không gian số, cũng như tác động của công nghệ số đối với việc làm và an sinh xã hội đang trở thành các nội dung thảo luận trọng tâm trên toàn cầu.

“Trong bối cảnh đó, Đảng và Nhà nước ta đã xác định chuyển đổi số là một nhiệm vụ chiến lược nhằm thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững đất nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, lấy con người làm trung tâm, làm chủ thể và là mục tiêu của phát triển”, Tiến sĩ Lương Thu Hiền nói.

“Việt Nam đồng thời là thành viên của nhiều điều ước quốc tế quan trọng về quyền con người, qua đó khẳng định trách nhiệm của Nhà nước trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm các quyền con người”.

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG XÃ HỘI CỦA CÔNG NGHỆ SỐ VÀ HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH LÀ YÊU CẦU CẤP THIẾT

Thực tiễn cho thấy, Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số trên nhiều lĩnh vực, từ quản trị công, cung cấp dịch vụ công, phát triển kinh tế số, đến truyền thông và đời sống xã hội, tạo ra những động lực phát triển mới và mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ cho người dân.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Lương Thu Hiền cho rằng chúng ta cũng đang đối mặt với những thách thức mới như khoảng cách số giữa các vùng, các nhóm xã hội, nguy cơ bất bình đẳng số, rủi ro về quyền riêng tư, an toàn thông tin, cũng như tác động của truyền thông số đối với các giá trị văn hóa, xã hội và quyền con người, đặc biệt đối với người nghèo, người lao động phi chính thức, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ, trẻ em và đồng bào dân tộc thiểu số.

Hội thảo “Tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro của công nghệ số đối với các nhóm dân cư trong xã hội” được kỳ vọng sẽ trở thành một diễn đàn đối thoại chuyên sâu và mang tính xây dựng, quy tụ các nhà hoạch định chính sách, giới nghiên cứu, chuyên gia, doanh nghiệp và các bên liên quan, nhằm cùng trao đổi, phân tích và làm rõ những cơ hội, thách thức đặt ra trong tiến trình chuyển đổi số hiện nay. Trên cơ sở đó, hội thảo hướng tới việc đề xuất các giải pháp và khuyến nghị chính sách thiết thực, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số theo hướng lấy con người làm trung tâm, bảo đảm tính bao trùm, công bằng và bền vững cho mọi nhóm dân cư trong xã hội.

Hội thảo không chỉ là diễn đàn trao đổi học thuật, mà còn là không gian đối thoại chính sách, nơi các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, các tổ chức quốc tế và các cơ quan thực tiễn cùng nhau phân tích, nhận diện và thảo luận những vấn đề cốt lõi đặt ra đối với việc bảo đảm và thúc đẩy quyền con người trong môi trường số.

Theo Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, những năm gần đây Việt Nam đã ban hành nhiều nghị quyết, chương trình và đạo luật quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển công nghệ số và tăng cường quản trị không gian số.

Năm 2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó xác định công nghệ là ưu tiên chiến lược để tạo động lực tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng tới xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và công dân số ở trình độ tiên tiến. Cùng với đó, Quốc hội đã thông qua nhiều đạo luật quan trọng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Chuyển đổi số và Luật AI, từng bước hình thành khuôn khổ pháp lý tương đối đồng bộ cho các hoạt động trên môi trường số.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển công nghệ đang diễn ra nhanh hơn chính sách, đòi hỏi phải kịp thời nhận diện những tác động đa chiều của công nghệ số đối với từng nhóm dân cư. Để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong tiến trình chuyển đổi số bao trùm và bền vững, việc đánh giá tác động xã hội của công nghệ số và hoàn thiện các chính sách tương ứng được xem là yêu cầu cấp thiết.