“Cú sốc Trung Quốc” có thể xuất hiện trong cuộc đua robot và AI vật lý

Cuộc đua công nghệ đang bước sang một mặt trận mới khi trí tuệ nhân tạo được đưa ra khỏi màn hình, tích hợp vào robot, phương tiện tự hành và các hệ thống có khả năng tương tác với thế giới thực.

THẾ GIỚI CÓ THỂ ĐỐI MẶT VỚI MỘT "CÚ SỐC TRUNG QUỐC"

Một đánh giá mới của Research Institute for Democracy, Society and Emerging Technology (DSET), tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Đài Bắc, cảnh báo thế giới có thể đối mặt với một "cú sốc Trung Quốc" (China shock) mới khi Bắc Kinh triển khai chiến lược quy mô toàn quốc để giành vị thế dẫn đầu trong robot tiên tiến và AI vật lý.

Theo DSET, Trung Quốc đang có nhiều lợi thế quan trọng, gồm thị trường nội địa lớn, các mô hình nền tảng AI, hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh, nguồn dữ liệu thực tế, năng lực sản xuất pin và khả năng tiếp cận các vật liệu quan trọng.

Đáng chú ý, Trung Quốc chi phối nhiều nguyên liệu như nam châm vĩnh cửu đất hiếm, thành phần thiết yếu trong động cơ robot.

Trong lĩnh vực robot hình người và robot chó, các doanh nghiệp Trung Quốc chiếm khoảng 85% lượng robot được xuất xưởng trên toàn cầu năm 2025, theo dữ liệu của Smart Analytics Global. Tuy nhiên, năng lực tự chủ của những robot này trong thực hiện các nhiệm vụ phức tạp vẫn còn hạn chế.

TÁI DIỄN “CÔNG THỨC” XE ĐIỆN VÀ DRONE

Theo DSET, Bắc Kinh đang tìm cách lặp lại chiến lược từng giúp Trung Quốc thống trị các ngành xe điện và thiết bị bay không người lái. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% thị trường toàn cầu ở cả hai lĩnh vực này, với những doanh nghiệp như BYD và DJI.

“Chiến lược ‘toàn quốc’ của Trung Quốc trong AI vật lý đang sử dụng cùng một công thức đã đưa nước này đến vị thế thống trị trong xe điện và drone”, ông Nathanael Cheng, chuyên gia chính sách của DSET và trưởng nhóm nghiên cứu báo cáo, nói.

Theo ông Cheng, chiến lược này “có tiềm năng giúp Trung Quốc chiến thắng, thậm chí thống trị cuộc đua AI vật lý toàn cầu”, dù nước này chưa đạt đến vị thế đó.

AI vật lý đang nổi lên như một mặt trận cạnh tranh công nghệ mới, khi AI được tích hợp vào robot và các hệ thống tự hành để nhận biết, suy luận và hành động trong môi trường thực tế. Nhiều nhân vật công nghệ, trong đó có Elon Musk và nhà sáng lập SoftBank Masayoshi Son, coi đây là một trong những lĩnh vực cạnh tranh quan trọng tiếp theo.

Lợi thế lớn nhất của Trung Quốc là khả năng kết hợp thị trường nội địa với hệ sinh thái sản xuất quy mô lớn. Một thị trường lớn cho phép doanh nghiệp triển khai robot, thu thập dữ liệu thực tế và nhanh chóng mở rộng sản xuất.

Tuy nhiên, DSET cho rằng lợi thế về quy mô chưa đồng nghĩa Trung Quốc đã làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ robot.

Các doanh nghiệp nước này vẫn phụ thuộc đáng kể vào chip AI tiên tiến do nước ngoài sản xuất. Nền tảng Jetson Thor của Nvidia đang được Unitree, Agibot và UBtech sử dụng làm nền tảng tính toán chính cho robot.

NHỮNG ĐIỂM YẾU TRONG CHUỖI CÔNG NGHỆ ROBOT

Ngoài chip, Trung Quốc cũng còn hạn chế ở nhiều linh kiện chính xác như bộ giảm tốc cao cấp, động cơ, máy công cụ và cảm biến.

Theo DSET, Trung Quốc đã làm chủ tương đối tốt các công nghệ tạo chuyển động cho robot, nhưng vẫn phụ thuộc Nhật Bản và châu Âu ở những linh kiện chính xác cao cấp.

Ở chiều ngược lại, các nhà sản xuất robot bên ngoài Trung Quốc lại phụ thuộc vào nước này ở một số nguyên liệu quan trọng, đặc biệt là nam châm vĩnh cửu và vật liệu đầu vào cho pin.

Các nguồn cung thay thế từ phương Tây vẫn tồn tại nhưng có chi phí cao hơn, ông Cheng cho biết.

Một nguy cơ khác nằm ở bộ nhớ và bảng mạch in (PCB). Đây có thể trở thành những điểm nghẽn mới trong chuỗi cung ứng robot khi ngành này mở rộng.

“Chip nhớ và PCB cao cấp có thể trở thành những điểm nghẽn lớn tiếp theo mà nhiều người chưa nhận ra”, ông Cheng nói.

Theo chuyên gia này, một robot hình người cần khoảng 150 PCB, cao hơn nhiều so với nhận thức thông thường về mức độ sử dụng loại linh kiện này.

Trong khi đó, tỷ trọng sản xuất PCB của Mỹ đã giảm từ khoảng 30% vào đầu những năm 2000 xuống khoảng 4% vào năm 2025. Trung Quốc hiện là nhà sản xuất PCB lớn nhất thế giới, trong khi Mỹ vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ Trung Quốc.

Đài Loan và Nhật Bản giữ vai trò quan trọng trong sản xuất PCB cao cấp cũng như các vật liệu tiên tiến phục vụ ngành này.

Điều đó cho thấy cuộc đua AI vật lý không chỉ là cuộc cạnh tranh về mô hình AI hay robot hoàn chỉnh, mà còn là cuộc cạnh tranh về khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng từ chip, cảm biến, động cơ đến vật liệu.

CUỘC ĐUA ROBOT GẮN VỚI “TỰ CHỦ CHIẾN LƯỢC”

Để xây dựng chuỗi cung ứng an toàn hơn, DSET đề xuất các chính phủ từng bước đưa ra yêu cầu trong mua sắm công, ưu tiên các nhà cung cấp ngoài Trung Quốc đối với một số linh kiện quan trọng.

Việc sử dụng robot Trung Quốc cũng nên được hạn chế tại những lĩnh vực nhạy cảm như cơ quan chính phủ, hạ tầng trọng yếu và quốc phòng.

Tuy nhiên, ông Cheng cho rằng áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip trên diện rộng đối với doanh nghiệp robot Trung Quốc không phải giải pháp thực tế.

“Không thực tế cũng không khả thi nếu áp dụng kiểm soát xuất khẩu chip trên diện rộng đối với các công ty robot Trung Quốc. Điều đó có thể không giải quyết được vấn đề”, ông nói.

Theo ông, các nền kinh tế cần nhận thức rõ mức độ phụ thuộc ngày càng lớn vào Trung Quốc trong giai đoạn cạnh tranh công nghệ mới, đồng thời đầu tư xây dựng năng lực tự chủ để bảo đảm quyền tự chủ chiến lược trong cuộc đua AI vật lý.

Mỹ đang bắt đầu đưa vấn đề này vào chính sách. Cuối tháng 7, Washington siết quy định đối với robot tiên tiến do nước ngoài sản xuất vì lý do an ninh quốc gia. Theo quy định mới, Mỹ sẽ không cấp phép nhập khẩu các mẫu robot mới do nước ngoài sản xuất, gồm robot hình người, robot bốn chân và robot hút bụi.

Các mẫu robot đã có mặt trên thị trường vẫn được tiếp tục bán và sử dụng, trong khi một số hoạt động nhập khẩu phục vụ thử nghiệm, nghiên cứu và phát triển vẫn được phép.

Theo Nikkei Asia, những động thái này cho thấy robot đang dần được nhìn nhận không chỉ là một sản phẩm công nghiệp mà còn là một thành phần của hạ tầng công nghệ và an ninh quốc gia. Nếu Trung Quốc có thể chuyển lợi thế về sản xuất, vật liệu, dữ liệu và quy mô thị trường thành năng lực cạnh tranh toàn cầu trong robot như đã làm với xe điện và drone, một “China shock” mới có thể xuất hiện.