Kết nối các quỹ tài trợ quốc tế nghiên cứu khoa học tại Việt Nam

Ngày 5/11, Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam và các nước (IRIFF 2026) đã khai mạc tại Hà Nội. Sự kiện do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) tổ chức, với sự tham gia của hơn 300 đại biểu trong nước và quốc tế, gồm đại diện cơ quan quản lý, tổ chức khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan tài trợ và doanh nghiệp.

BA ĐỊNH HƯỚNG THÚC ĐẨY HỢP TÁC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC QUỐC TẾ

IRIFF 2026 tạo không gian để các bên trao đổi kinh nghiệm về mô hình quản lý, tài trợ và đặt hàng nghiên cứu, đồng thời mở rộng kết nối giữa Việt Nam với các quỹ tài trợ quốc tế. Các nội dung thảo luận hướng tới thúc đẩy nghiên cứu gắn với nhu cầu phát triển và tăng cường hợp tác khoa học, công nghệ giữa Việt Nam với các đối tác nước ngoài.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh mục tiêu chuyển hóa những ý tưởng tốt thành tri thức, và từ tri thức tạo ra những giá trị bền vững cho con người.

Theo Bộ trưởng, khoa học đang mở ra những hướng đi mới trong nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), y tế, bán dẫn và năng lượng sạch. Tuy nhiên, những thách thức như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh vẫn là những vấn đề không một quốc gia nào có thể tự giải quyết. Trong bối cảnh đó, tài trợ nghiên cứu khoa học có vai trò định hướng, bởi những lựa chọn về nguồn lực hôm nay sẽ quyết định ý tưởng nào có cơ hội phát triển, nhà khoa học trẻ nào có điều kiện thành công và những vấn đề nào các quốc gia có thể cùng nhau giải quyết.

Bộ trưởng khẳng định, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế có ý nghĩa thiết yếu đối với nỗ lực phát triển của Việt Nam. Cộng đồng khoa học và công nghệ Việt Nam mong muốn hợp tác với các đối tác quốc tế để tạo ra tri thức mới, phát triển nhân tài, đầu tư cho con người và tạo điều kiện để những ý tưởng có tiềm năng được nuôi dưỡng, phát triển.

Bộ trưởng đã nêu ba định hướng hợp tác trọng tâm.

Thứ nhất, bảo đảm nguồn lực hỗ trợ ổn định cho nghiên cứu khoa học. Theo ông, nghiên cứu cơ bản có thể cần nhiều năm mới thể hiện đầy đủ giá trị, trong khi các nhà khoa học trẻ cần có không gian tự do đặt ra những câu hỏi mới. Việc phân bổ nguồn lực và tài trợ cần bảo đảm công bằng, minh bạch, phù hợp với đặc thù từng loại hình nghiên cứu. Chấp nhận rủi ro là một phần của hoạt động nghiên cứu, nhưng đi cùng với đó phải là yêu cầu bảo đảm chất lượng và trách nhiệm rõ ràng trong sử dụng ngân sách công.

Thứ hai, tăng cường kết nối giữa nghiên cứu khoa học và doanh nghiệp. Bộ trưởng cho rằng cần tạo điều kiện để hai bên phối hợp ngay từ đầu, trong đó khoa học cung cấp tri thức và các giải pháp mới, còn doanh nghiệp xác định rõ nhu cầu và cùng đầu tư vào các mối quan hệ hợp tác.

Quá trình này cũng cần có sự hỗ trợ trong thử nghiệm, phát triển sản phẩm mẫu và đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Hiệu quả hợp tác không chỉ được đo bằng kết quả nghiên cứu mà còn thể hiện ở những sản phẩm tốt hơn, doanh nghiệp phát triển mạnh hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện.

Thứ ba, chuyển các quan hệ đối tác quốc tế thành những hoạt động hợp tác thực chất. Các quốc gia cần xác định những ưu tiên chung, phối hợp xây dựng đề xuất nghiên cứu, chia sẻ nguồn tài trợ, cơ sở vật chất và chuyên môn. Đồng thời, cần tạo thêm cơ hội để các nhà nghiên cứu trẻ làm việc xuyên biên giới và xây dựng những mối quan hệ chuyên môn lâu dài. Theo Bộ trưởng, giá trị thực sự của hợp tác nằm ở những kết quả các bên cùng đạt được, chứ không chỉ ở những thỏa thuận được ký kết.

TĂNG LIÊN KẾT GIỮA NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ NHU CẦU DOANH NGHIỆP

PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), cho rằng những thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, y tế công cộng và quản trị trí tuệ nhân tạo (AI) đòi hỏi sự kết nối tri thức, dữ liệu, công nghệ và năng lực nghiên cứu ở cấp khu vực và quốc tế. Không một quốc gia nào có thể giải quyết những vấn đề này một cách đơn lẻ.

Theo ông Chiến, hợp tác khoa học quốc tế cần vượt ra ngoài hoạt động trao đổi học thuật hay kết nối mạng lưới đơn thuần, chuyển sang cùng xác định vấn đề nghiên cứu, kết hợp thế mạnh, chia sẻ nguồn lực, chi phí và rủi ro, đồng thời đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng thực tiễn.

Trong quá trình đó, các quỹ tài trợ nghiên cứu có vai trò quan trọng trong xây dựng cơ chế tài trợ linh hoạt, phù hợp với từng loại hình nghiên cứu, từ nghiên cứu cơ bản đến nghiên cứu dài hạn và phát triển công nghệ. Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu tôn trọng tự do học thuật, chấp nhận rủi ro khoa học và thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp từ định hướng đến đầu tư, kiểm chứng và tiếp nhận kết quả nghiên cứu.

Chia sẻ tại Diễn đàn, Ngài Thomas Gass, Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Thụy Sĩ tại Việt Nam, cho biết theo kinh nghiệm của Thụy Sĩ, tài trợ nghiên cứu cần dựa trên năng lực cạnh tranh và chất lượng khoa học; các nhà nghiên cứu cần được trao quyền tự do khám phá, kể cả chấp nhận khả năng thất bại. Đồng thời, khu vực công, trường đại học và doanh nghiệp cần tăng cường phối hợp, trong đó nghiên cứu cơ bản cần được nhìn nhận với tầm nhìn dài hạn, không chỉ đánh giá qua khả năng tạo ra lợi ích thương mại trước mắt.

Đề cập hợp tác khoa học giữa Việt Nam và Thụy Sỹ, Đại sứ cho biết hai nước đã xây dựng khuôn khổ hợp tác giữa NAFOSTED và Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sỹ (SNSF). Đến nay, hai bên đã triển khai các hoạt động kêu gọi tài trợ chung, các dự án trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ nghiên cứu vi sinh vật ảnh hưởng đến tình trạng ô nhiễm asen tại Đồng bằng sông Cửu Long, ứng dụng AI trong phân tích ảnh X-quang lồng ngực đến nghiên cứu vật lý hạt cơ bản.

Theo Đại sứ, điểm đáng chú ý trong mô hình hợp tác này là các nhà khoa học Việt Nam và Thụy Sỹ cùng xác định vấn đề nghiên cứu, cùng đánh giá đề xuất, trong khi mỗi quỹ tài trợ cho nhóm nghiên cứu của nước mình. Đây là hình thức hợp tác dựa trên lợi ích khoa học chung và sự đóng góp của cả hai phía.

CHUYỂN GIAO, ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ CHIẾN LƯỢC

Một trong những nội dung trọng tâm của IRIFF 2026 là phát triển nghiên cứu cơ bản xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh và ứng dụng AI, khoa học dữ liệu trong các lĩnh vực điện tử, kỹ thuật y sinh. Các đại biểu cũng thảo luận về tăng cường liên kết “3 Nhà” gồm Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp nhằm thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng.

Theo đó, cơ quan quản lý xây dựng cơ chế, chính sách và huy động nguồn lực; nhà khoa học phát triển tri thức, nghiên cứu và kiểm chứng công nghệ; doanh nghiệp tham gia đặt hàng, thử nghiệm và tiếp nhận kết quả nghiên cứu. Để mô hình này phát huy hiệu quả, cần có cơ chế phối hợp xuyên suốt từ xác định nhu cầu, chia sẻ nguồn lực đến đánh giá và chuyển giao công nghệ.

Diễn đàn cũng tập trung vào chuyển giao, ứng dụng công nghệ chiến lược trong các lĩnh vực sinh học, y dược và năng lượng sạch. Những hướng nghiên cứu được đề cập gồm robot, vaccine, y sinh học, vật liệu mới, công nghệ năng lượng thế hệ mới, sản phẩm y sinh và công nghệ sạc hai chiều cho xe điện tích hợp với các nguồn năng lượng phân tán.

Bên cạnh đó, các đại biểu trao đổi về hợp tác quốc tế nhằm tiếp cận công nghệ tiên tiến, chia sẻ kinh nghiệm và tìm kiếm đối tác, qua đó nâng cao năng lực nghiên cứu, tiếp nhận và làm chủ công nghệ tại Việt Nam.

PGS.TS Đào Ngọc Chiến cho biết, IRIFF được định hướng trở thành diễn đàn hợp tác lâu dài giữa các cơ quan tài trợ, nhà hoạch định chính sách, tổ chức nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, thúc đẩy các chương trình đồng tài trợ, phối hợp kêu gọi đề xuất nghiên cứu, trao đổi chuyên gia và kết nối các nhóm nghiên cứu.