Lối đi nào để phát triển doanh nghiệp Deep-Tech và mô hình Spinoff tại Việt Nam?

Làn sóng dịch chuyển vĩ mô và áp lực từ các mục tiêu phát triển toàn cầu đang đặt Việt Nam trước một bài toán lớn là làm thế nào để thoát khỏi cái bóng của một quốc gia thuần nhập khẩu công nghệ. Theo các chuyên gia, câu trả lời không nằm ở các giải pháp thương mại ngắn hạn, mà nằm ở công nghệ sâu (Deep-Tech) và mô hình doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học, viện nghiên cứu (spinoff). Đây được xem là "chìa khóa" để xây dựng một nền công nghệ lõi tự chủ và giành quyền cạnh tranh sòng phẳng trên đấu trường quốc tế.

THỜI ĐIỂM VÀNG TỪ NHỮNG BƯỚC NGOẶT VĨ MÔ CỦA THỊ TRƯỜNG

Lịch sử phát triển kinh tế cho thấy các ngành công nghiệp cốt lõi luôn có rào cản gia nhập cực kỳ lớn, nơi các doanh nghiệp non trẻ hầu như không có cơ hội can thiệp. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các xu hướng vĩ mô mới, từ chuyển dịch năng lượng xanh đến nhu cầu tự chủ nguyên liệu chiến lược, đang làm thay đổi hoàn toàn luật chơi trên phạm vi toàn cầu.

Tại The WISE Talk số 19, ông Tô Lãng, Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Volterra, nhận định rằng khi một ngành công nghiệp mới tăng trưởng quá nhanh, hàng loạt bài toán phức tạp về hạ tầng, vận hành và tối ưu hóa toán học sẽ xuất hiện.

Đây chính là xuất phát điểm mới cho các startup công nghệ chuyên sâu trong nước, nơi họ có cơ hội cạnh tranh trực tiếp và sòng phẳng với các tập đoàn lớn từ Mỹ hay Trung Quốc mà không sợ bị chậm chân về mặt lõi công nghệ. Vì các quốc gia hiện nay đều đối mặt với những áp lực tương tự nhau về hạ tầng, nên một ngành công nghiệp có tuổi đời non trẻ chính là cơ hội lớn để doanh nghiệp Việt tự tin khẳng định vị thế.

ĐỊNH VỊ CHIẾN LƯỢC: TẬP TRUNG GIẢI BÀI TOÁN THỰC TẾ CỦA QUỐC GIA

Để hiện thực hóa năng lực cạnh tranh toàn cầu đó, Việt Nam không thể rập khuôn theo các "ông lớn" quốc tế. Dưới góc nhìn của chuyên gia quốc tế, Giáo sư Laurent El Ghaoui, Nguyên Giáo sư chính thức tại Đại học UC Berkeley (Mỹ), top 0,14% nhà nghiên cứu AI được trích dẫn nhiều nhất thế giới, thẳng thắn khuyến nghị rằng trọng tâm của Deep Tech Việt Nam phải xuất phát từ chính nhu cầu thực tế của thị trường nội địa.

Thay vì chạy đua đốt vốn theo các xu hướng như Trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), nơi các thế lực toàn cầu đang đổ những khoản tiền khổng lồ, các doanh nghiệp Việt cần tập trung vào những trọng tâm xuất phát từ chính nhu cầu của người dân và của quốc gia trong quá trình phát triển công nghiệp.

“Ví dụ, Việt Nam có đất hiếm, một lĩnh vực công nghệ rất tiềm năng. Hay gần đây, Việt Nam cũng đã ký kết các thỏa thuận để tái khởi động chương trình điện hạt nhân. Trong lĩnh vực đó, có một công nghệ rất thú vị là sử dụng Thori (Thorium) – giải pháp giúp loại bỏ mọi rủi ro của Urani, đặc biệt là vấn đề phổ biến vũ khí hạt nhân. Đây là một công nghệ an toàn hơn rất nhiều”, Giáo sư Laurent nhận định. 

Với các startup, Giáo sư Laurent cho rằng, chìa khóa là tập trung vào nhu cầu của quốc gia, vào những thứ có lộ trình thành công rõ ràng. “Khi làm startup, bạn không bao giờ biết trước mình có thành công hay không, nhưng ít nhất bạn phải có một thị trường chắc chắn”, ông chia sẻ. Ông cũng khuyến nghị các startup hãy tập trung vào việc tích hợp các công nghệ khác nhau lại với nhau. “Nghe có vẻ như việc tích hợp không có gì cao siêu, nhưng thực ra đó mới là phần khó nhất”, Giáo sư Laurent nhận định.

PHÁ VỠ LỐI MÒN R&D KẾT HỢP SPINOFF TRUYỀN THỐNG

Theo nhận định của Giáo sư Laurent, mô hình spinoff trên thực tế đã có lịch sử tồn tại từ lâu, với những ví dụ điển hình từ Đại học Stanford, MIT và các trường đại học khác trên thế giới. Dù vậy, ông chỉ ra rằng chúng ta hiện đang phát triển trong một thế giới mới, nơi hoạt động nghiên cứu khoa học đang trải qua những sự chuyển dịch vô cùng mạnh mẽ. Vị chuyên gia dẫn chứng ngay tại Mỹ, nguồn ngân sách phân bổ cho nghiên cứu – đặc biệt là trong lĩnh vực y học – đang bị sụt giảm mạnh, từ đó tạo ra những áp lực rất lớn cho nhiều trường đại học.

Giáo sư Laurent phân tích rằng trước đây, mô hình nghiên cứu và phát triển (R&D) cùng spinoff truyền thống từng vận hành theo phương thức: Chính phủ sẽ đầu tư những khoản ngân sách khổng lồ vào một lĩnh vực cụ thể, ví dụ như ngành bán dẫn, và khoảng 50 năm sau, các công ty spinoff sẽ ra đời và hoạt động vô cùng thành công. Ông khẳng định mô hình mang tính lịch sử này từng hoạt động rất hiệu quả tại Mỹ. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, phương thức truyền thống đó đang bộc lộ những dấu hiệu rạn nứt do chịu tác động từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm cả các yếu tố chính trị tại quốc gia này.

Giáo sư Laurent nhận định Việt Nam không nên rập khuôn theo lối mòn kể trên, mà cần phải đổi mới mô hình này. “Chính phủ Việt Nam rất sáng suốt khi thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo, bởi các nhà làm chính sách đã thấy rõ rằng không cần thiết phải bỏ ra tới 50 năm cho một nghiên cứu mà cuối cùng chưa chắc thị trường đã đón nhận; thay vào đó, người làm công nghệ hoàn toàn có thể nghiên cứu thị trường ngay từ khi bắt đầu dự án”, ông cho biết.

Tuy nhiên, Giáo sư Laurent cũng đưa ra lưu ý rằng không phải dự án Deep-Tech nào cũng giống nhau. Dưới góc nhìn cá nhân, ông nhận thấy có những công nghệ sâu nhìn trên giấy tờ rất triển vọng nhưng lại đòi hỏi vốn đầu tư quá lớn trong khi thị trường chưa rõ ràng. Ngược lại, còn rất nhiều việc thiết thực mà Việt Nam có thể thực hiện khi kết hợp AI với robotics để phục vụ cho nông nghiệp, ứng phó lũ lụt, hoặc ứng dụng trực tiếp cho hạ tầng trạm sạc.

NHỮNG TRĂN TRỞ TRÊN CON ĐƯỜNG TỰ CHỦ CÔNG NGHỆ LÕI

Trên thực tế, mô hình spinoff kết hợp với Deep-Tech giúp doanh nghiệp giảm bớt áp lực bị sao chép công nghệ. Tuy nhiên, việc triển khai tại Việt Nam vẫn đối mặt với rào cản lớn. Theo ông Tô Lãng, mục tiêu đạt 50 startup dạng spinoff vào cuối năm 2026 hiện vẫn là một con số khá khiêm tốn so với thế giới, nhưng nhìn vào tiến độ thực tế hiện tại, việc đạt được con số kỳ vọng này vẫn đang là một thách thức không nhỏ.

Theo ông Tô Lãng, để Việt Nam trở thành một đất nước mạnh mẽ về công nghệ và năng lực công nghệ lõi, thì mô hình spinoff là con đường chắc chắn phải cần đến.

“Điều cần thiết lúc này là sự vào cuộc của các nhà làm chính sách. Sự khuyến khích từ phía Nhà nước thì hiện đã có rồi, nhưng quan trọng hơn là sự đón nhận và hợp tác cởi mở từ các trường đại học, nhằm tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu, nhà sáng tạo kết hợp với các doanh nhân” ông Tô Lãng nhấn mạnh.

Theo CEO của Volterra, khi tất cả cùng nhìn về một bức tranh chung, cùng hướng tới một mục tiêu và chia sẻ lợi ích hài hòa cho từng đối tượng, điều đó mới giúp hoạt động R&D diễn ra liên tục, bền vững.