Muốn giảm rác điện tử phải bắt đầu từ khâu thiết kế

Tuy nhiên, có một nghịch lý là dòng rác này lại chứa những vật liệu thô cực kỳ quan trọng cho chuỗi cung ứng toàn cầu, theo Tech News World.

Rác thải điện tử toàn cầu trong năm 2022 chứa khoảng 68 tỷ pound kim loại, bao gồm lượng lớn vật liệu chiến lược. Giá trị ước tính của số kim loại này lên tới 91 tỷ USD, trong đó đồng, sắt, vàng và nickel là những thành phần đắt giá nhất.

Tuy nhiên, hoạt động tái chế chính thức chỉ thu hồi được khoảng 28 tỷ USD giá trị kim loại trong năm 2022, và tái chế phi chính thức đóng góp thêm khoảng 12 tỷ USD. Câu chuyện lớn hơn nằm sâu dưới con số này: khi tính thêm 78 tỷ USD thiệt hại môi trường và sức khỏe mỗi năm, rác thải điện tử trở thành một khoản lỗ ròng khoảng 37 tỷ USD trên toàn cầu, và có thể tăng lên 40 tỷ USD vào năm 2030.

Ông Thomas Witherell, chủ tịch Data Recycling of New England, cho rằng giải quyết vấn đề e-waste (rác thải điện tử) không đơn giản chỉ là tái chế để lấy kim loại. Ông chỉ ra rằng nhiều báo cáo bỏ qua thông tin về chất độc hại, lượng vật liệu có giá trị thực tế rất thấp trong mỗi thiết bị, cùng xu hướng nhà sản xuất ngày càng dùng ít vàng hơn.

Giá trị phế liệu của thiết bị hiện nay hầu như không khác so với 15 năm trước, trong khi chi phí xử lý đội lên, buộc nhiều đơn vị tái chế phải hướng sang bán lại hàng hóa để tồn tại. “Nghe thì có vẻ tốt ở tầm vĩ mô, nhưng thực tế không đơn giản. Có hàng loạt yếu tố cần cân nhắc”, ông Witherell chia sẻ.

DỮ LIỆU XỬ LÝ RÁC THẢI KHÔNG PHẢN ÁNH ĐÚNG BẢN CHẤT VẤN ĐỀ

Theo ông Trey Closson, CEO Amplio, công ty tái thu hồi tài sản công nghiệp, phần lớn doanh nghiệp không có động lực để quản lý rác thải điện tử một cách hiệu quả. Công tác mua sắm tập trung vào vận hành sản xuất, nên việc gom tài sản rồi chuyển thẳng cho đơn vị thu mua phế liệu hoặc bãi rác dễ dàng hơn rất nhiều so với xử lý đúng quy trình.

“Gửi vài xe tải thiết bị tới bãi phế liệu dễ hơn rất nhiều so với đảm bảo từng món được xử lý đúng tiêu chuẩn”, ông Closson nói. “Quản lý kho tại nhà máy không có nguồn lực hay nhiệm vụ phải xử lý e-waste đúng cách, nên họ rất dễ bỏ qua”.

Đây là vấn đề cực kỳ lớn, bởi trung bình mỗi người tạo ra khoảng 18 pound rác thải điện tử/năm. Một số thiết bị lớn như tủ lạnh có tỷ lệ tái chế cao hơn nhiều so với đồ điện tử nhỏ. Ông Witherell khẳng định việc gọi e-waste là “mỏ vàng” khá sai lệch, bởi phần lớn thiết bị chứa lượng kim loại có thể thu hồi rất ít.

TIẾN BỘ TRÊN TOÀN CẦU CÒN RẤT CHẬM VÀ KHÔNG ĐỒNG ĐỀU

Ông Closson cho biết giá phế liệu kim loại luôn biến động nhưng về dài hạn có xu hướng tăng, qua đó tạo cơ sở giá trị nhất định cho tài sản đã lỗi thời. Phần mềm AI của Amplio sẽ so sánh lợi nhuận dự kiến từ việc bán lại với chi phí tái chế để đưa ra hướng xử lý tối ưu.

“Nhiều thiết bị không còn giá trị bán lại nhưng vẫn có thể tháo lấy kim loại, mang lại giá trị dương”, ông khẳng định.

Ở góc độ công nghệ, ông Ismael Velasco, nhà sáng lập Adora Foundation, cho biết các đổi mới đang xuất hiện để giải quyết e-waste, từ hạn chế tình trạng rác thải phần cứng do phần mềm ngừng hỗ trợ, cho tới tái sử dụng phần cứng ở quy mô toàn cầu. Ông nhấn mạnh có rất ít nền tảng có thể xử lý vấn đề ngay từ khâu thiết kế sản phẩm.

“Ngày nay, một số hiệp hội ngành và doanh nghiệp có xây dựng chợ điện tử để thu gom và tái chế. Nhưng gần như không có nền tảng nào giải quyết vấn đề ngay từ giai đoạn thiết kế”, ông Velasco nhận xét.

Hiện các công ty gần như phải tự lo việc tái chế thiết bị cũ. Một số bên thuê tư vấn, nhưng không phải ai cũng thực sự hiểu về điện tử.

“Điều quan trọng là phải cho phép giải pháp mở rộng hiệu quả theo từng trường hợp và từng doanh nghiệp, đồng thời đảm bảo cách xử lý luôn cân bằng giữa thiết kế, tính năng và công dụng của thiết bị”, ông Velasco nói.

CÔNG NGHỆ MỚI THỔI LUỒNG GIÓ MỚI VÀO TÁI CHẾ

Ông Francis D’Souza, CEO Banyan.eco, đã phát triển một nền tảng chấm điểm khả năng tái chế và tái sử dụng của thiết bị, nhằm đưa thông số đến tay kỹ sư thiết kế ngay từ đầu.

Ông D’Souza nhận định tình trạng thiếu hụt tài nguyên và căng thẳng địa chính trị đang ảnh hưởng tới ngành sản xuất điện tử, và lượng e-waste tăng nhanh đang khiến áp lực môi trường – kinh tế ngày càng gay gắt.

“Mục tiêu của chúng tôi là đưa các thông số này đến đội ngũ thiết kế trước khi sản phẩm bước vào sản xuất”, ông D’Souza chia sẻ.

CEO Banyan.eco cảnh báo rác thải điện tử đồng nghĩa với việc lượng lớn tài nguyên quý bị vứt vào bãi rác, kèm theo nguy cơ ô nhiễm từ chất độc hại. “Tác động kinh tế của việc tạo ra thiết bị mới dùng vật liệu ngày càng đắt đỏ, do chúng trở nên hiếm hơn, sẽ khiến chi phí cho người tiêu dùng tăng dần theo thời gian”, ông nhận định.

QUY TRÌNH MUA SẮM LÀ CHÌA KHÓA ĐỂ CẮT GIẢM E-WASTE

Ông Luke Crihfield, Giám đốc phát triển nhu cầu tại Amplio, cho rằng doanh nghiệp có thể giảm đáng kể e-waste nếu cải thiện quy trình mua sắm và thu hồi tài sản. Kế hoạch bền vững phải bắt đầu từ khâu mua sắm. Doanh nghiệp cần tính toán vòng đời sản phẩm và khả năng tái triển khai thiết bị ngay từ khi đặt mua.

Ông Crihfield cho biết thị trường đang dịch chuyển mạnh sang phần cứng tân trang (refurbished) do áp lực sản xuất. Nếu một linh kiện tân trang là thứ quyết định dây chuyền vận hành hay phải ngừng lại, nhà sản xuất sẽ chọn dùng hàng tân trang hoặc đã qua sử dụng.

Giám đốc Crihfield cũng cho rằng nhiều doanh nghiệp phân tán quyền mua sắm cho từng nhà máy, khiến người mua được khuyến khích tối ưu chi phí trước mắt thay vì giảm tồn kho và hạn chế lãng phí lâu dài. “Hãy giảm e-waste bằng cách đừng mua những thứ bạn không thật sự cần”, ông nói. “Tất nhiên, làm được điều đó không hề dễ”.

Yếu tố chính sách cũng rất quan trọng. Quy định Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR) mới của EU có thể tạo cú hích lớn khi yêu cầu sản phẩm bền vững ngay ban đầu, từ đó tăng nhu cầu cho hàng tái sử dụng về sau. Ông Crihfield cho rằng e-waste cũng là vấn đề thiếu minh bạch và thiếu thông tin trong doanh nghiệp.

XU HƯỚNG MỚI TRONG THU HỒI VÀ TÁI CHẾ RÁC THẢI ĐIỆN TỬ

Bà Meaghan Kennedy, nhà sáng lập Orange Sparkle Ball, cho biết các nhà quản lý, khách hàng và nhà đầu tư đang gây áp lực ngày càng lớn buộc doanh nghiệp minh bạch hơn trong việc quản lý thiết bị hết vòng đời. Áp lực này thúc đẩy cải thiện khả năng truy xuất, kéo dài tuổi thọ, thiết kế dễ sửa chữa, và mở rộng chương trình thu hồi thiết bị.

“Họ nhận ra rằng thiết bị vứt bỏ không đơn thuần là rác, mà là nguồn tài nguyên và khoáng sản quan trọng”, bà Kennedy nói.

Chương trình Penny Pickup của bà giải quyết một điểm nghẽn lớn là thu gom thiết bị trước khi chúng trở thành rác. Sáng kiến sử dụng hệ thống micrologistics phát thải bằng 0, bao gồm robot tự hành và xe đạp điện, để thu gom thiết bị trực tiếp từ nhà dân, phòng thí nghiệm và văn phòng.

“Chúng tôi giải quyết nút thắt ở chặng cuối. Hầu hết chương trình thu gom đều thất bại ở khâu tiếp cận nhà riêng, phòng lab và văn phòng, đó là con đường mà chúng tôi theo đuổi”, bà Kennedy cho hay.

Bằng cách đưa thiết bị thu hồi đến đơn vị tân trang và xử lý gần nhất, chương trình giúp giữ lại giá trị kinh tế và việc làm trong cộng đồng, đồng thời giảm lượng điện tử bị đưa tới bãi rác.