Người lớn tuổi và thanh toán số: Rào cản lớn nhất không nằm ở công nghệ

Tại Việt Nam, nền kinh tế không tiền mặt không còn là viễn cảnh tương lai. Từ siêu thị, quán cà phê đến chợ dân sinh và hàng quán vỉa hè, việc quét mã QR để thanh toán đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày. Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt trong năm tháng đầu năm 2026 tăng hơn 34% so với cùng kỳ năm trước, trong khi giao dịch qua mã QR tăng gần 40%, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường thanh toán số phát triển nhanh nhất khu vực Đông Nam Á.

Xu hướng này được kỳ vọng sẽ tiếp tục tăng tốc trong những năm tới. Theo Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030, Chính phủ đặt mục tiêu đến cuối thập kỷ này, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp 30 lần GDP, đồng thời 95% dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này không diễn ra đồng đều ở tất cả các nhóm dân số. Người lớn tuổi vẫn là một trong những nhóm còn khá thận trọng khi tiếp cận các phương thức thanh toán hiện đại. Điều đó đặt ra một câu hỏi quan trọng đối với hành trình chuyển đổi số của Việt Nam: Vì sao có người lớn tuổi nhanh chóng đón nhận thanh toán số, trong khi nhiều người khác vẫn chọn tiền mặt? 

Theo các nhà nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam, câu trả lời có thể không nằm ở công nghệ, mà ở những yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến cách mỗi người thích ứng với sự thay đổi.

Tiến sĩ Jasper Teow và Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, giảng viên ngành Digital Marketing tại RMIT Việt Nam, đang nghiên cứu cách người lớn tuổi thích ứng với thế giới ngày càng số hóa. Trong nghiên cứu mới nhất, dựa trên khảo sát 400 người trưởng thành tại Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, nhóm phát hiện rằng kỹ năng số thôi chưa đủ để lý giải vì sao có người sẵn sàng sử dụng thanh toán số, trong khi những người khác vẫn còn ngần ngại.

Nghiên cứu chỉ ra rằng hai người lớn tuổi có thể cùng sử dụng một loại điện thoại thông minh, thậm chí có trình độ hiểu biết công nghệ tương đương, nhưng lại có phản ứng hoàn toàn khác nhau khi được yêu cầu thanh toán bằng ví điện tử hoặc quét mã QR. Một người xem đó là cơ hội để học hỏi điều mới, trong khi người kia lại lo lắng mình sẽ mắc sai sót. Sự khác biệt này thường bắt nguồn từ cách họ nhìn nhận chính mình khi phải đối mặt với những thay đổi.

VÌ SAO SỰ TỰ TIN QUAN TRỌNG HƠN KỸ NĂNG SỐ?

Một trong những yếu tố tâm lý được nhóm nghiên cứu xác định là cảm giác bất lực liên quan đến tuổi tác – trạng thái khi người lớn tuổi dần cảm thấy mình không còn đủ khả năng đối mặt với những thử thách mới, giải quyết các tình huống bất ngờ hay giữ được sự chủ động trước những điều chưa quen thuộc. Khi sự tự tin vào khả năng thích ứng suy giảm, ngay cả những công nghệ đơn giản cũng có thể trở thành rào cản trước khi họ kịp trải nghiệm.

Tiến sĩ Jasper Teow chia sẻ: “Đối với một số người lớn tuổi, rào cản lớn nhất không nằm ở bản thân công nghệ. Đôi khi, đó là cảm giác rằng mình không còn thích nghi tốt như trước nữa”.

“Đó là sự chuyển biến rất âm thầm, từ suy nghĩ ‘Tôi có thể tự xoay xở được’ sang ‘Liệu mình còn làm được không?’, rồi cuối cùng là ‘Cố gắng để làm gì nữa?’. Khi đã ở trạng thái đó, nhiều người sẽ né tránh công nghệ ngay cả trước khi họ thực sự thử sử dụng”, Tiến sĩ Teow chia sẻ thêm.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng mang đến một góc nhìn đầy lạc quan. Những người lớn tuổi có khả năng vận dụng kinh nghiệm sống và luôn cởi mở với các góc nhìn mới khi đối mặt với thử thách sẽ có xu hướng sẵn sàng đón nhận các công nghệ thanh toán số hơn đáng kể.

Thay vì tự nhủ “Tôi đã quá già để học thứ này”, họ tiếp cận công nghệ với một tâm thế khác: “Tôi đã từng thích nghi với nhiều thay đổi trong cuộc sống. Lần này cũng không ngoại lệ”.

Theo nhóm nghiên cứu, khác biệt này rất quan trọng bởi nó cho thấy thúc đẩy hòa nhập số không chỉ đơn thuần là dạy người lớn tuổi cách sử dụng công nghệ. Quan trọng hơn là giúp họ củng cố niềm tin rằng mình vẫn có thể tiếp tục học hỏi, thích nghi và làm chủ những thay đổi trong cuộc sống. Điều này cũng phản ánh quan điểm ngày càng được công nhận rộng rãi rằng học tập là một hành trình suốt đời, giúp mỗi người tự tin thích ứng với sự phát triển không ngừng của công nghệ và xã hội.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh nhận định: “Công nghệ luôn thay đổi, nhưng điều quan trọng nhất là mỗi người vẫn giữ được niềm tin rằng mình có thể tiếp tục học hỏi. Đó mới là nền tảng của hòa nhập số”.

CÁC GIẢI PHÁP KHUYẾN KHÍCH NGƯỜI DÙNG TIẾP CẬN CÔNG NGHỆ, CHO MỘT TƯƠNG LAI HÒA NHẬP SỐ

Theo nhóm nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam, những phát hiện này cho thấy các ngân hàng, tổ chức tài chính và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán số cần thay đổi cách khuyến khích người dùng tiếp cận công nghệ.

Đơn giản hóa giao diện và quy trình thanh toán là điều cần thiết, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng không kém là giúp người dùng cảm thấy tự tin khi trải nghiệm công nghệ. Những giải pháp như hướng dẫn từng bước, thông báo xác nhận giao dịch rõ ràng hay cơ chế dễ dàng sửa hoặc hoàn tác khi xảy ra sai sót có thể giúp người dùng an tâm hơn trong quá trình sử dụng.

Cách truyền thông cũng cần thay đổi. Thay vì chỉ nhấn mạnh rằng thanh toán số và các sản phẩm số khác rất “nhanh” hay “tiện lợi”, các chiến dịch có thể truyền tải thông điệp rằng việc học một công nghệ mới luôn cần thời gian và mắc lỗi là một phần tự nhiên của quá trình học hỏi. Khuyến khích người dùng kiên trì trải nghiệm và học hỏi từ những lần đầu sử dụng có thể mang lại hiệu quả lâu dài hơn so với việc chỉ tập trung vào tính năng của công nghệ.

Gia đình cũng giữ vai trò quan trọng trong hành trình hòa nhập số của người lớn tuổi. Với nhiều người, con cháu chính là những “người thầy công nghệ” đầu tiên. Tuy nhiên, nếu người thân luôn làm thay mọi thao tác, họ có thể vô tình làm mất đi cơ hội để người lớn tuổi tự học và xây dựng sự tự tin. Thay vì làm hộ, việc kiên nhẫn hướng dẫn, cùng thực hành và khuyến khích họ tự hoàn thành từng giao dịch sẽ giúp người lớn tuổi dần hình thành sự tự chủ và duy trì tinh thần học hỏi suốt đời.

Tiến sĩ Hoàng Ái Phương, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Digital Marketing và đồng tác giả báo cáo của RMIT Việt Nam mang tên “Nâng cao năng lực số – Tác động và hàm ý chính sách từ một nghiên cứu ở Việt Nam”, cho rằng những phát hiện này củng cố một bài học quan trọng về hòa nhập số: “Khi Việt Nam tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số trong bối cảnh dân số đang già hóa, thước đo thực sự của sự hòa nhập không nằm ở công nghệ, mà ở việc người lớn tuổi có còn tin rằng họ vẫn có thể tiếp tục học hỏi, làm chủ công nghệ và tham gia một cách tự tin vào nền kinh tế số hay không”.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu sẽ mở rộng khảo sát sang bối cảnh Việt Nam. Y tế, dịch vụ công, bán lẻ và giao thông công cộng đều đang ngày càng số hóa. Khi việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu ngày càng phụ thuộc vào công nghệ số, hiểu rõ những yếu tố tâm lý thúc đẩy hoặc cản trở sự thích ứng sẽ góp phần xây dựng các giải pháp hòa nhập số hiệu quả và bền vững hơn.

Tiến sĩ Jasper Teow nhấn mạnh: “Một tương lai số không chỉ cần nhanh hơn hay thông minh hơn. Đó phải là một tương lai nơi mọi người, bất kể tuổi tác, đều cảm thấy mình vẫn có thể học hỏi, thích nghi và luôn là một phần của xã hội”.