Nhà khoa học đứng sau công nghệ lọc nước giá rẻ: Khoa học phải tạo ra thay đổi cho xã hội

Bốn năm sau khi nhận Giải Đặc biệt VinFuture 2022 dành cho Nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển, GS. Thalappil Pradeep trở lại với vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng. Với nhà khoa học Ấn Độ, giá trị của một công trình không chỉ nằm ở những khám phá mới mà còn ở khả năng đưa công nghệ đến với cộng đồng, giải quyết những vấn đề thiết thực của cuộc sống.

TỪ PHÁT MINH KHOA HỌC ĐẾN NHỮNG THAY ĐỔI TRONG ĐỜI SỐNG

Năm 2022, GS. Thalappil Pradeep được vinh danh tại Giải thưởng VinFuture nhờ những đóng góp trong phát triển vật liệu và công nghệ xử lý nước, giúp người dân tiếp cận nguồn nước sạch với chi phí thấp. Bốn năm sau, khi trở lại với tư cách thành viên Hội đồng Giải thưởng, ông đảm nhận một vai trò khác: tham gia đánh giá, lựa chọn những công trình khoa học có giá trị trên phạm vi toàn cầu.

Ông cho biết vai trò mới đặt lên vai ông trách nhiệm “bảo đảm tính khách quan, công bằng trong quá trình đánh giá”. Theo GS. Pradeep, mỗi đề cử cần được xem xét thấu đáo, với các ý kiến đều được lắng nghe và cân nhắc. Điều khiến ông tiếp tục đồng hành với VinFuture không chỉ nằm ở quy mô của giải thưởng, mà còn ở cách tiếp cận khoa học gắn với những vấn đề của con người.

Theo ông, khoa học trước hết phải góp phần cải thiện cuộc sống. Một phát minh dù có giá trị về mặt học thuật nhưng chưa tạo ra thay đổi tích cực cho con người vẫn chưa thể hiện đầy đủ sứ mệnh của mình.

Thước đo cuối cùng của khoa học nằm ở những chuyển biến mà công trình nghiên cứu mang lại cho xã hội. Bởi vậy, việc đánh giá một thành tựu không nên chỉ dừng ở phát minh hay ý tưởng mới, mà cần xem xét cả mục tiêu và tác động thực tế của đổi mới sáng tạo.

“Tác động của một công trình có thể chỉ được nhận diện đầy đủ sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Vì thế, số lượng bài báo quốc tế hay kết quả triển khai tại một địa điểm cụ thể không đủ để phản ánh toàn diện giá trị của nghiên cứu”, GS. Thalappil Pradeep nói. Ông cho rằng thay vào đó, cần xem xét nhiều yếu tố, từ quy mô tác động, khả năng chi trả đến mức độ tiếp cận và phổ cập công nghệ. Một giải pháp khoa học có ý nghĩa không chỉ bởi tính mới, mà còn bởi khả năng đến được với những người thực sự cần nó.

GS. Pradeep cũng cho rằng năng lực nghiên cứu xuất sắc không bị giới hạn bởi địa lý. Những đổi mới có khả năng tạo ra thay đổi lớn có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu, kể cả tại các quốc gia đang phát triển, nơi nhiều nhu cầu cấp thiết của xã hội vẫn chưa được đáp ứng.

NHU CẦU XÃ HỘI MỞ RA HƯỚNG ĐI CHO ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Theo Giáo sư, việc giải quyết các bài toán về nước không thể chỉ dựa vào từng công nghệ riêng lẻ. Sự kết hợp giữa nhiều giải pháp có thể tạo ra những thay đổi sâu rộng hơn trong cách quản lý, sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên này.

Quá trình nghiên cứu vì thế trải qua những bước chuyển dịch đáng chú ý: từ xử lý các vấn đề nước sạch cụ thể sang phát triển mô hình quản trị nguồn nước thông minh, tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và Internet vạn vật (IoT). Mục tiêu tiếp theo là hình thành một hệ sinh thái công nghệ cho phép các cộng đồng chủ động tham gia phát triển và ứng dụng giải pháp.

“Chúng tôi đã thành lập Trung tâm Quốc tế về Nước sạch (International Centre for Clean Water), cho phép bất cứ ai cũng có thể tham gia phát triển và triển khai các công nghệ về nước. Chúng tôi sẽ hỗ trợ họ trong toàn bộ quá trình này. Đến nay, Trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp thành lập và đi vào hoạt động”, GS. Pradeep chia sẻ.

Từ kinh nghiệm nghiên cứu và đưa công nghệ vào thực tiễn, GS. Pradeep nhìn thấy nhiều cơ hội đổi mới sáng tạo tại các quốc gia đang phát triển. Đây cũng là những nơi phải đối mặt với hàng loạt thách thức về nước sạch, an ninh lương thực, y tế, năng lượng và kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, thay vì chỉ nhìn nhận những khó khăn này như các trở ngại, GS. Pradeep cho rằng chính nhu cầu của xã hội có thể mở ra những hướng nghiên cứu và ứng dụng mới.

“Nhu cầu chính là phòng thí nghiệm vĩ đại nhất của nhân loại”, ông nhấn mạnh.

Theo GS. Pradeep, tại các quốc gia đang phát triển, những vấn đề cần giải quyết hiện diện ngay trong đời sống hằng ngày. Điều quan trọng là các nhà khoa học có nhận diện được những nhu cầu đó và chuyển hóa chúng thành các hướng nghiên cứu phù hợp hay không.

Lợi thế của khu vực Nam Bán cầu (Global South) còn nằm ở lực lượng dân số trẻ đông đảo và khát vọng phát triển. Khi được kết nối với tri thức, nguồn lực và cơ hội đổi mới sáng tạo, những khát vọng này có thể trở thành động lực để giải quyết các vấn đề đang cản trở sự phát triển.

Đáng chú ý, theo ông, các giải pháp xuất phát từ những quốc gia đang phát triển không nhất thiết chỉ phục vụ thị trường nơi chúng ra đời. Một công nghệ được thiết kế để đáp ứng nhu cầu của cộng đồng có nguồn lực hạn chế vẫn có thể mang lại lợi ích cho nhiều quốc gia khác, nếu giải quyết được một vấn đề có tính phổ quát.

CHUYỂN HÓA GIÁ TRỊ KHOA HỌC THÀNH NHỮNG GIẢI PHÁP HỮU ÍCH VỚI CỘNG ĐỒNG

Với GS. Pradeep, để các sáng kiến khoa học phát huy tác dụng, nghiên cứu không thể tách rời quá trình triển khai và sự tham gia của các chủ thể trong xã hội. Những vấn đề chung có thể trở thành cơ sở để thúc đẩy hợp tác giữa các nhà khoa học, tổ chức nghiên cứu và quốc gia, bất kể khác biệt về địa lý hay lĩnh vực chuyên môn.

Ông cho rằng các cơ chế hỗ trợ nghiên cứu những vấn đề chung, cùng với việc mở rộng cơ hội để giới khoa học tham gia tìm kiếm lời giải, sẽ tạo điều kiện hình thành những mối quan hệ hợp tác bền vững.

Trong bối cảnh đó, các giải thưởng khoa học quốc tế có thể góp phần kết nối cộng đồng nghiên cứu, giúp những công trình có giá trị được nhận diện và tạo thêm cơ hội để các nhà khoa học tiếp cận nhau.

“Điều đáng chú ý ở VinFuture là việc một giải thưởng được khởi xướng từ Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, hướng đến việc tôn vinh những thành tựu khoa học có khả năng tạo ra tác động tích cực đối với xã hội trên quy mô toàn cầu”, GS. Pradeep nói.

Theo ông, việc ghi nhận giá trị xã hội của khoa học là một lựa chọn có ý nghĩa. Ông đánh giá cao tầm nhìn đưa định hướng đó thành một giải thưởng có quy mô và sức lan tỏa quốc tế. Theo GS. Pradeep, khoa học phải góp phần cải thiện cuộc sống con người. Giá trị của một công trình không chỉ nằm ở phát minh mới, mà còn ở tác động thực tế, khả năng tiếp cận và mức độ phổ cập của công nghệ.