Nhận thức người dùng là “lá chắn” trong cuộc chiến chống gian lận tài chính thời AI

Theo Báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 đối với người dùng cá nhân của Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam, năm 2025 là năm đầu tiên số nạn nhân lừa đảo trực tuyến giảm sau nhiều năm gia tăng. Xu hướng này tiếp tục được duy trì trong năm 2026 khi tỷ lệ các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tổng số vụ phạm tội về trật tự xã hội giảm còn 11%, so với mức 14% của năm trước.

SỰ DỊCH CHUYỂN CÔNG NGHỆ VÀ “ĐÒN” TẤN CÔNG TÂM LÝ NGƯỜI DÙNG

Ông Douglas Matheson, Giám đốc Cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ của HSBC Việt Nam, cho rằng đây là tín hiệu tích cực nhưng chưa phải lúc để chủ quan. Các con số thống kê cải thiện không thể phản ánh đầy đủ những tổn thất mà nạn nhân phải gánh chịu.

Tác động của các vụ lừa đảo không chỉ dừng ở thiệt hại tài chính mà còn gây áp lực tâm lý kéo dài, ảnh hưởng đến cuộc sống của nạn nhân và gia đình. Nhiều người thậm chí phải đối mặt với cảm giác mặc cảm, mất phương hướng trong quá trình khắc phục hậu quả.

Trước đây, các đối tượng lừa đảo chủ yếu thực hiện hành vi “gian lận không ủy quyền thanh toán”, tức giao dịch được thực hiện khi chủ tài khoản không biết hoặc không cho phép. Thủ đoạn phổ biến là xâm nhập tài khoản trực tuyến, sử dụng giấy tờ giả hoặc mạo danh các tổ chức uy tín để chiếm đoạt thông tin đăng nhập.

Để ứng phó, các ngân hàng đã liên tục nâng cấp các lớp bảo mật. Tại Việt Nam, việc triển khai xác thực sinh trắc học khi mở tài khoản và đối với các giao dịch giá trị lớn đã góp phần đáng kể trong việc hạn chế loại hình gian lận này.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thách thức hiện nay đang chuyển sang hình thức “gian lận ủy quyền thanh toán”, khi khách hàng bị thao túng tâm lý và tự thực hiện các giao dịch chuyển tiền. Điều này khiến các biện pháp xác thực truyền thống của ngân hàng gặp nhiều hạn chế, bởi người thực hiện giao dịch chính là chủ tài khoản.

Ông Douglas Matheson phân tích: Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ deepfake đang khiến các hình thức lừa đảo trở nên tinh vi và khó nhận diện hơn. Đáng chú ý, sự xuất hiện của mô hình  “Dịch vụ hỗ trợ lừa đảo, gian lận” (Fraud as a Service - FaaS) đã biến các công cụ lừa đảo thành một loại dịch vụ có thể mua bán, qua đó làm giảm đáng kể rào cản kỹ thuật đối với các đối tượng phạm tội.

“AI cho phép tội phạm xây dựng những kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa theo từng nạn nhân, từ đó gia tăng khả năng thuyết phục. Các hình thức phổ biến hiện nay gồm lừa đảo đầu tư với cam kết lợi nhuận cao, lừa đảo tình cảm trên mạng xã hội, tống tiền bằng hình ảnh nhạy cảm và mạo danh người thân hoặc lãnh đạo thông qua giọng nói, video do AI tạo ra”.

Phân tích sâu hơn, bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Giám đốc Tuân thủ Phòng chống Tội phạm Tài chính của HSBC Việt Nam, chỉ ra hai mối lo ngại hàng đầu hiện nay.

Thứ nhất là yếu tố nhận thức, bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân khi rơi vào trạng thái áp lực hoặc bị tác động mạnh về tâm lý. Trên thực tế, nhiều khách hàng vẫn thực hiện giao dịch chuyển tiền dù đã nhận được cảnh báo từ ngân hàng hoặc cơ quan chức năng, bởi bị cuốn hút bởi lời hứa lợi nhuận cao, cảm xúc nhất thời hoặc niềm tin cá nhân.

Thứ hai là sự phát triển của công nghệ. AI đang giúp các đối tượng lừa đảo tạo ra các trang web, thư điện tử hay video giả mạo với mức độ tinh vi ngày càng cao trong thời gian rất ngắn. Trong khi đó, tài sản số và tiền mã hóa tạo điều kiện để dòng tiền được dịch chuyển xuyên biên giới với tốc độ nhanh, gây nhiều khó khăn cho công tác phát hiện, truy vết và thu hồi tài sản.

TUÂN THỦ 4 NGUYÊN TẮC PHÒNG THỦ CƠ BẢN

Để hạn chế rủi ro và nâng cao khả năng tự bảo vệ trước các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, bà Nguyễn Thị Thu Hiền khuyến nghị khách hàng tuân thủ bốn nguyên tắc cơ bản.

Thứ nhất, cần giữ bình tĩnh và dành thời gian kiểm chứng thông tin trước khi thực hiện các giao dịch tài chính.

“Các đối tượng lừa đảo thường tạo áp lực tâm lý hoặc đánh vào tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội để thúc đẩy nạn nhân đưa ra quyết định vội vàng. Vì vậy, người dân cần đặc biệt thận trọng khi nhận được cảnh báo từ ngân hàng hoặc người thân”, bà Hiền khuyến nghị.

Thứ hai, sử dụng mạng xã hội một cách có trách nhiệm, thường xuyên rà soát các thiết lập quyền riêng tư và cảnh giác với các tài khoản, lời mời kết bạn hoặc tin nhắn từ người lạ.

Thứ ba, không nên tự đối mặt với các tình huống nghi ngờ lừa đảo. Nhiều nạn nhân vì tâm lý xấu hổ hoặc lo ngại bị đánh giá nên không tìm kiếm sự hỗ trợ kịp thời. Khi gặp sự cố hoặc bị đe dọa, người dân cần chủ động liên hệ với cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc người thân để được hỗ trợ. Đồng thời, những người tiếp nhận thông tin cũng cần lắng nghe và hỗ trợ thay vì phán xét.

Thứ tư, cần chủ động chia sẻ kiến thức và kỹ năng nhận diện lừa đảo với gia đình và cộng đồng, đặc biệt là người cao tuổi và thanh thiếu niên - những nhóm đối tượng thường trở thành mục tiêu của tội phạm công nghệ cao.

Dù các hình thức gian lận ngày càng tinh vi, công tác phòng chống lừa đảo vẫn ghi nhận những tín hiệu tích cực nhờ ứng dụng công nghệ và sự phối hợp của toàn hệ thống.

Theo ông Douglas Matheson, AI không chỉ bị tội phạm lợi dụng mà còn đang trở thành công cụ hiệu quả giúp các ngân hàng phát hiện sớm các giao dịch bất thường và đánh giá rủi ro theo thời gian thực.

Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và ngành ngân hàng cũng đang mang lại kết quả rõ nét. Ngân hàng Nhà nước đã triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO) tới 149 đơn vị. Tính đến cuối tháng 5/2026, hệ thống đã cảnh báo 1,3 triệu giao dịch có dấu hiệu rủi ro và ngăn chặn khoảng 4,5 nghìn tỷ đồng khỏi các tài khoản nghi gian lận.

Bên cạnh đó, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công an tiếp tục tăng cường chia sẻ dữ liệu, cập nhật phương thức lừa đảo mới và rút ngắn thời gian xử lý các giao dịch đáng ngờ nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro trên toàn hệ thống.