Thế khó của Mỹ: Muốn dẫn đầu lĩnh vực AI lại cần nguồn lực của Trung Quốc

Khi Mỹ đang tìm nhiều cách kiềm chế ảnh hưởng của Trung Quốc trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) thì Thung lũng Silicon lại không ngừng tìm kiếm các nhà nghiên cứu từ Bắc Kinh.

Sự căng thẳng này phơi bày một nghịch lý trong chiến lược AI của Mỹ: các nhà lập pháp đang gia tăng hạn chế nhân tài Trung Quốc vì lý do an ninh quốc gia, trong khi đối với các công ty công nghệ, nhiều bộ óc xuất sắc nhất lại đến từ Trung Quốc.

Theo tác giả Mehran Gul trên tờ Rest of World, cách Mỹ dung hòa hai áp lực trái ngược này có thể quyết định ai sẽ dẫn đầu trong cuộc đua AI toàn cầu.

NGUỒN NHÂN TÀI DỒI DÀO

Trung Quốc chiếm gần một nửa số nhân tài AI hàng đầu thế giới theo báo cáo năm 2023 của tổ chức nghiên cứu MacroPolo, và con số này có lẽ chưa thay đổi đáng kể. Điều đã thay đổi là chính sách của Mỹ.

Tháng 5 năm nay, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết chính quyền Washington sẽ tăng cường thu hồi thị thực của các sinh viên Trung Quốc cũng như rà soát hồ sơ đến từ Trung Quốc và Hồng Kông.

Những tuyên bố này đã tạo ra tác động rõ rệt. Trung Quốc từng đứng đầu danh sách các thị trường gửi sinh viên sang Mỹ, nhưng nay đã tụt xuống vị trí thứ hai, sau Ấn Độ.

Tuy vậy, nhân tài Trung Quốc vẫn được săn đón ở Thung lũng Silicon. Trong số 11 nhân sự được tuyển dụng nổi bật nhất của phòng thí nghiệm siêu trí tuệ mới của Meta – một số người được mời với mức đãi ngộ lên tới 100 triệu USD – có đến 7 người từng học đại học ở Trung Quốc.

Google đã tuyển ông Kaiming He về làm việc tại DeepMind. Người này có bằng tiến sĩ tại Hồng Kông và bằng cử nhân tại Đại học Thanh Hoa của Trung Quốc, hiện đang giảng dạy tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Ông được biết đến là đồng tác giả của bài nghiên cứu về nhận dạng hình ảnh – bài được trích dẫn nhiều nhất thế kỷ XXI.

Nvidia cũng vừa tuyển hai nhân sự cấp cao người Trung Quốc. Đầu năm nay, Giám đốc điều hành Nvidia – ông Jensen Huang từng cho biết “50% các nhà nghiên cứu AI trên thế giới là người Trung Quốc”, và điều này “nên là yếu tố cần cân nhắc trong cách chúng ta tham gia cuộc chơi”.

TÀI SẢN CỦA NƯỚC MỸ ĐẾN TỪ TRUNG QUỐC

Cuộc cạnh tranh giành nhân tài AI cũng tương tự như cuộc đua chip công nghệ cao. Ban đầu Mỹ phản đối việc bán chip cho Trung Quốc, nhưng quan điểm đang dần chuyển hướng: tốt hơn nên để Trung Quốc tham gia vào hạ tầng AI của Mỹ ở cấp độ thấp hơn, thay vì để họ tự xây dựng một hệ sinh thái thay thế.

Trong lĩnh vực nhân tài cũng vậy – chiến lược dường như là: thay vì loại bỏ hoàn toàn, tốt hơn nên để những bộ óc xuất sắc nhất của Trung Quốc làm việc cho các công ty Mỹ, còn hơn để họ phục vụ cho Bắc Kinh.

Theo ông Jeremy Neufeld, Giám đốc chính sách nhập cư tại Viện Vì Tiến Bộ (Institute for Progress) ở Washington D.C., những gì đang diễn ra hiện nay không quá khác so với lịch sử.

Mỹ từ lâu đã chào đón các nhà khoa học đến từ các quốc gia đối thủ. Người nhập cư từ Đức và Liên Xô cũ từng đóng vai trò vượt trội trong việc giúp Mỹ giành ưu thế phát triển công nghệ trọng yếu, chẳng hạn như trong cuộc đua không gian, ông nói với tờ Rest of World.

Liệu chúng ta có nên lo ngại về khả năng cạnh tranh của Mỹ trong các lĩnh vực STEM nói chung, và AI nói riêng, khi ngành công nghệ phụ thuộc quá nhiều vào nhân tài từ một quốc gia nước ngoài? Thực tế thì điều này phản ánh điều ngược lại, ông Neufeld nói.

Nước Mỹ có một lợi thế lớn, đó là khả năng thu hút những nhà nghiên cứu giỏi nhất từ khắp nơi trên thế giới, kể cả từ các quốc gia đối địch, và chính điều đó từ lâu đã duy trì khả năng cạnh tranh của nước Mỹ.

“Tôi xem tỷ lệ nhân tài AI ở Mỹ có xuất thân nước ngoài là một tài sản, và là dấu hiệu cho thấy chúng ta nên lạc quan về năng lực cạnh tranh vì đó là lợi thế mà nước Mỹ có thể và đã luôn dựa vào”, ông nói.

NGUY CƠ MẤT VỊ THẾ

Tuy nhiên, một số người khác lại cho rằng nên thận trọng. Ông Alexandr Wang, giám đốc AI tại Meta, là tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới ở tuổi 28. Anh là con của hai nhà khoa học Trung Quốc nhập cư thế hệ đầu, từng làm việc trong các chương trình vũ khí tiên tiến tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos.

Anh Wang thường xuyên cảnh báo về các mối đe dọa cạnh tranh và an ninh từ Trung Quốc, đồng thời cho rằng nhiều công dân Trung Quốc ở Mỹ đang đóng vai trò trung gian giúp thực hiện tham vọng công nghệ của Bắc Kinh.

Các chuyên gia chính sách lo ngại rằng lập trường cứng rắn của Wang và những người cùng quan điểm có thể khiến làn sóng nhân tài Trung Quốc rời bỏ Mỹ, qua đó củng cố vị thế của đối thủ địa chính trị lớn nhất của Washington.

Theo đánh giá của Viện Brookings năm ngoái, ngày càng nhiều nhân tài AI của Trung Quốc chọn ở lại quê nhà: nếu năm 2019 chỉ có 11% nhân tài AI hàng đầu thế giới làm việc tại Trung Quốc, thì đến năm 2022 con số này đã tăng lên 28%.

Những tiến bộ trong giáo dục đại học về AI ở Trung Quốc đang thu hút nhiều nhân tài hàng đầu ở lại trong nước. Cùng với đó, việc nghi ngờ sinh viên đã thành nạn phân biệt chủng tộc chống người gốc Á – điều gây khó khăn cho họ trong việc tiếp cận nguồn tài trợ nghiên cứu.

Các căng thẳng và điều tra sau đó đã làm dấy lên nguy cơ nhiều nhân tài Trung Quốc sẽ rời bỏ các công ty Mỹ để trở về nước làm việc cho đối thủ, hoặc đào tạo thế hệ kế cận.

Đơn cử, ông Zhang Ya-Qin, người từng làm việc 16 năm tại Microsoft, bao gồm cả thời gian giữ chức vụ cao nhất của hãng ở Trung Quốc, hiện là Viện trưởng Viện Nghiên cứu công nghiệp AI của Đại học Thanh Hoa – phòng thí nghiệm nghiên cứu AI học thuật hàng đầu của Trung Quốc.

“Trình độ sinh viên ở đây ngang tầm với MIT, Caltech hay Columbia – thật đáng kinh ngạc”, ông Zhang nói với Rest of World. Điều này được chứng minh qua việc Trung Quốc là quốc gia có số lượng đại diện lớn nhất tại các hội nghị hàng đầu về AI và thị giác máy tính. Năm 2024, tới một nửa số bài được chấp nhận tại năm hội nghị AI danh giá nhất có ít nhất một tác giả thuộc về một tổ chức ở Trung Quốc.

Tất cả những điều đó dẫn về câu hỏi: Liệu Mỹ có thể tiếp tục coi Trung Quốc là kẻ thù mà vẫn phụ thuộc vào nhân tài Trung Quốc để giành chiến thắng trong cuộc đua AI?

Trong khi Mỹ đang siết chặt việc tiếp nhận nhân tài nước ngoài, thì ngay gần đây, Trung Quốc đã tung ra thị thực K, cho phép các chuyên gia khoa học và công nghệ nước ngoài nhập cảnh mà không cần thư mời hoặc bảo lãnh từ cơ quan Trung Quốc.

Một nghịch lý đang diễn ra: Mỹ - quốc gia từng đi đầu trong tự do thương mại và thị trường mở - nay ngày càng theo đuổi chủ nghĩa bảo hộ, trong khi Trung Quốc lại trở thành người ủng hộ toàn cầu hóa. Sự đảo chiều này không chỉ giới hạn trong thương mại, mà còn lan sang cách hai quốc gia tiếp cận nhân tài.