Thiếu hụt lao động nghiêm trọng, Nhật Bản phát triển mạnh ngành robot dịch vụ 

Tại một nhà hàng đông đúc ở khu phố Mita, cách Tháp Tokyo không xa, một robot hình mèo với đôi mắt xanh to tròn lướt qua sàn nhà, phát ra âm thanh "purr" nhẹ nhàng trong khi liếc nhìn từ bên này sang bên kia. Nhiệm vụ của nó là tìm kiếm những khách hàng đã gọi món parfait dâu tây phủ kem kèm một chiếc pizza nóng hổi cỡ lớn. Khi đến đúng bàn, robot xoay một góc 90 độ sắc nét, khiến thực khách không khỏi thích thú. "Đồ ăn của bạn đây," nó thông báo, kết thúc bằng một tiếng "Meow!" vui vẻ.

Theo Bloomberg, chỉ có hai nhân viên là con người làm công việc phục vụ bàn tại nhà hàng, đó là bà Yasuko Tagawa, 71 tuổi, và đồng nghiệp đến từ Nepal, anh Ranjit Dhami Khawas, 20 tuổi. Đây không phải là khung cảnh từ một bộ phim hoạt hình mới của Studio Ghibli, mà là thực tế ngày càng phổ biến tại hơn 2.000 nhà hàng thuộc chuỗi Skylark Holdings Co., tập đoàn sở hữu chuỗi nhà hàng phục vụ bàn lớn nhất Nhật Bản.

THIẾU HỤT LAO ĐỘNG: THÁCH THỨC LỚN CỦA NHẬT BẢN

Nhật Bản đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân lực nghiêm trọng, hậu quả của việc tình trạng thiếu lao động và dân số già hóa nhanh nhất thế giới. Các doanh nghiệp trong ngành dịch vụ, từ nhà hàng đến chăm sóc người cao tuổi, buộc phải tìm kiếm giải pháp sáng tạo để duy trì hoạt động. Robot dịch vụ – loại máy móc không cần sự giám sát chuyên môn và có thể làm việc cùng con người thay vì thay thế hoàn toàn – đang trở thành câu trả lời cho vấn đề này. Các robot không chỉ giúp giảm áp lực lao động mà còn hỗ trợ các nhân viên lớn tuổi hoặc người nước ngoài – hai nhóm nhân lực quan trọng để lấp đầy khoảng trống nhân sự tại Nhật Bản.

Bà Tagawa, người làm việc tối đa 20 giờ mỗi tuần tại nhà hàng Gusto của Skylark ở Mita, chia sẻ: "Công việc của tôi chẳng có gì khó khăn khi được làm cùng robot". Bà bắt đầu làm việc tại đây từ sáu năm trước và hiện khoảng một nửa công việc của bà phụ thuộc vào sự hỗ trợ của máy móc. "Ở tuổi này, việc di chuyển ngày càng khó khăn hơn", bà nói thêm trong lúc lau bàn.

Giao diện số hóa của nhà hàng, với đơn hàng được đặt qua máy tính bảng và robot giao thức ăn, cũng giúp nhân viên nước ngoài như anh Khawas dễ dàng thích nghi. Anh chàng sinh viên trường ngôn ngữ 20 tuổi, mới bắt đầu làm việc từ tháng 1, cho biết: "Lúc đầu tôi rất bất ngờ khi thấy những robot mèo này, nhưng chúng thực sự rất hữu ích". Dù tiếng Nhật của anh vẫn đang được trau dồi, robot đã giảm bớt áp lực giao tiếp và vận chuyển đồ ăn, giúp anh tập trung vào công việc.

Nhật Bản đã đối mặt với những khó khăn về nhân khẩu học trong nhiều thập kỷ và chưa có dấu hiệu cải thiện. Với tỷ lệ thất nghiệp thấp nhất trong các nước OECD, nhu cầu lao động vượt xa nguồn cung. Theo Viện Nghiên cứu Recruit Works, đến năm 2040, Nhật Bản sẽ thiếu hụt khoảng 11 triệu lao động. Dự báo từ một viện nghiên cứu do chính phủ hậu thuẫn cho thấy gần 40% dân số nước này sẽ từ 65 tuổi trở lên vào năm 2065.

Tình trạng thiếu hụt lao động đặc biệt nghiêm trọng trong các ngành như dịch vụ nhà hàng và chăm sóc sức khỏe. Theo Bộ Lao động Nhật Bản, tính đến tháng 1 năm 2025, cứ một người tìm việc làm trong ngành phục vụ nhà hàng thì có khoảng ba vị trí trống, trong khi tỷ lệ này là bốn trên một trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Điều này thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành robot dịch vụ, trở thành một giải pháp thiết yếu để duy trì hoạt động kinh doanh.

SỰ BÙNG NỔ CỦA ROBOT DỊCH VỤ

Thị trường robot dịch vụ tại Nhật Bản được dự báo sẽ đạt giá trị hơn 400 tỷ yên (khoảng 2,7 tỷ USD) vào năm 2030, tăng gần gấp ba lần so với năm 2024, theo công ty nghiên cứu Fuji Keizai Co. Trên toàn cầu, thị trường này dự kiến đạt 2,57 nghìn tỷ yên (17,2 tỷ USD) trong năm nay, tăng từ 1,35 nghìn tỷ yên vào năm 2021. Ông Takayuki Ito, Chủ tịch Liên đoàn Robot Quốc tế, nhận định: "Thị trường robot dịch vụ mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu, và tiềm năng phát triển là rất lớn”.

Robot dịch vụ được định nghĩa là "các cơ chế tự động được lập trình với mức độ tự chủ nhất định để thực hiện các nhiệm vụ di chuyển, thao tác hoặc định vị". Chúng hỗ trợ con người trong nhiều công việc, từ máy hút bụi tự động, robot thú cưng trong gia đình, đến các thiết bị giám sát tại trung tâm thương mại hay quản lý hàng tồn kho trong kho bãi. Tại Skylark, khoảng 3.000 robot mèo được trang bị cảm biến 3D, có hàng chục biểu cảm khuôn mặt và khả năng mang những khay thức ăn nặng, đang hoạt động hiệu quả.

Nhật Bản ngày càng phụ thuộc vào lao động nước ngoài và khuyến khích doanh nghiệp giữ chân nhân viên lớn tuổi để giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực. Skylark hiện có hơn 4.000 nhân viên từ 65 tuổi trở lên, tăng từ 2.270 người vào năm 2020, và tỷ lệ lao động nước ngoài trong số nhân viên bán thời gian đã tăng từ 2,6% năm 2020 lên 3,3% năm 2024. Sự gia tăng này một phần nhờ việc Nhật Bản mở lại biên giới sau đại dịch Covid-19. Chi phí lao động của Skylark đã giảm từ 40,2% doanh thu năm 2021 xuống còn 32,6% năm 2024. Theo Bloomberg Intelligence, robot giúp công ty tiết kiệm khoảng 5 tỷ yên chi phí lao động mỗi năm.

Trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi, robot dịch vụ cũng đang đóng vai trò quan trọng. Chính phủ Nhật Bản dự báo sẽ thiếu 570.000 nhân viên chăm sóc vào năm tài chính 2040. Tại cơ sở chăm sóc Flos Higashi-Kojiya ở phía nam Tokyo, do Zenkoukai điều hành, các thiết bị tự động hỗ trợ nâng người cao tuổi, giám sát hành vi của bệnh nhân mắc chứng mất trí nhớ và giao tiếp. Một thiết bị nổi bật là "Hug", robot hỗ trợ di chuyển giúp người ngồi xe lăn đứng dậy dễ dàng. Nhân viên chăm sóc Reina Tanabe, 27 tuổi, chỉ cần nhấn nút để máy từ từ nâng một cư dân nặng 50 kg đứng thẳng, sau đó hỗ trợ họ di chuyển mà không tốn nhiều sức lực.

Hệ thống cảm biến dưới nệm tại Flos theo dõi giấc ngủ, nhịp tim và hô hấp của cư dân, hiển thị dữ liệu thời gian thực trên màn hình trung tâm. Điều này giúp nhân viên giám sát 40 người cùng lúc mà không cần đi kiểm tra từng giờ, đồng thời nhận thông báo qua điện thoại nếu có sự cố như ngã hoặc cử động bất thường. Ông Takashi Miyamoto, Giám đốc điều hành Zenkoukai, cho biết các thiết bị này giúp giảm căng thẳng lưng cho nhân viên – một vấn đề lớn trong ngành chăm sóc – và thu hút thêm lao động lớn tuổi cũng như người nước ngoài.

TIỀM NĂNG VÀ THÁCH THỨC CỦA ROBOT DỊCH VỤ

So với robot công nghiệp xuất hiện từ những năm 1960, robot dịch vụ mới phát triển trong hai thập kỷ qua, thường rẻ hơn và không đòi hỏi kiến thức chuyên môn để vận hành. Theo ông Werner Kraus từ Viện Fraunhofer IPA, khoảng 1.000 công ty trên toàn thế giới hiện sản xuất robot dịch vụ, với tiềm năng tăng trưởng vượt xa robot công nghiệp nhờ tính đa dạng và ứng dụng rộng rãi. Tuy nhiên, ông Ito từ Liên đoàn Robot Quốc tế cảnh báo rằng chi phí đầu tư ban đầu vẫn là rào cản với một số doanh nghiệp, và robot dịch vụ vẫn có giới hạn về khả năng.

Trở lại nhà hàng ở Mita, bà Tagawa tỏ ra hào hứng với ý tưởng làm việc cùng nhiều máy móc hơn. "Có lẽ chúng cũng có thể giúp trong bếp", bà nói, vuốt ve một robot mèo với chút trìu mến. "Cảm ơn vì đã làm việc chăm chỉ. Tôi sẽ trông cậy vào bạn”. Với tình trạng thiếu hụt lao động ngày càng trầm trọng, robot không chỉ là trợ thủ đắc lực mà còn là biểu tượng cho nỗ lực của Nhật Bản trong việc thích nghi với thực tế dân số và kinh tế mới. Ngành robot dịch vụ, vì thế, đang trở thành một trụ cột quan trọng để duy trì sự phát triển của đất nước này trong thế kỷ 21.