AI sẽ khiến cuộc khủng hoảng rác thải điện tử toàn cầu tồi tệ hơn

Nhưng phía sau sự bùng nổ đó là một “mặt tối” ít được chú ý: lượng rác thải điện tử (e-waste) gia tăng nhanh chóng, phần lớn lại đổ về các quốc gia đang phát triển, nơi năng lực xử lý còn hạn chế và hệ lụy môi trường – xã hội ngày càng rõ rệt. Nếu không có các cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn, từ thiết kế sản phẩm bền vững, kéo dài vòng đời thiết bị đến xây dựng hệ thống tái chế minh bạch, gánh nặng rác thải điện tử sẽ ngày càng dồn lên các quốc gia đang phát triển. 

AI THÚC ĐẨY VÒNG ĐỜI THIẾT BỊ NGẮN LẠI, RÁC THẢI TĂNG TỐC

Theo bài viết trên trang Rest of World, trong mỗi gia đình hiện đại, việc tích trữ những thiết bị điện tử cũ gần như đã trở thành thói quen. Những chiếc điện thoại lỗi thời, máy nghe nhạc hay máy tính bảng cũ thường bị “quên lãng” trong ngăn kéo, túi zip hay góc tủ. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI, lượng “rác vô hình” mà con người tạo ra sẽ không chỉ dừng lại ở những thiết bị cá nhân như vậy, mà còn mở rộng sang các hệ thống hạ tầng công nghệ quy mô lớn.

Ấn Độ hiện là quốc gia sản sinh rác thải điện tử lớn thứ ba thế giới, với gần 2 triệu tấn trong năm 2024, tăng tới 73% chỉ trong vòng 5 năm. Dù hành vi tiêu dùng cá nhân góp phần vào con số này, nguyên nhân chính lại đến từ bên ngoài. Khoảng 70% lượng rác thải điện tử tại quốc gia này có nguồn gốc từ nước ngoài, chủ yếu từ Mỹ và châu Âu.

Các quốc gia phát triển tạo ra lượng rác thải điện tử bình quân đầu người cao gấp hai đến ba lần so với châu Á và châu Phi. Một phần rác thải này được xuất khẩu hợp pháp, nhưng không ít trường hợp được “ngụy trang” dưới dạng hàng đã qua sử dụng hoặc viện trợ, trong khi thực chất là thiết bị đã hết vòng đời.

Xu hướng này được dự báo sẽ gia tăng mạnh mẽ trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng. Theo một nghiên cứu năm 2024, việc triển khai AI có thể tạo thêm từ 1,2 đến 5 triệu tấn rác thải điện tử vào năm 2030. Nguyên nhân nằm ở tốc độ đổi mới phần cứng: các hệ thống xử lý AI như GPU hay máy chủ chuyên dụng liên tục được nâng cấp, khiến vòng đời thiết bị rút ngắn chỉ còn khoảng 2–5 năm. Khi công nghệ tiến lên, những linh kiện cũ nhanh chóng trở nên lỗi thời và bị loại bỏ.

Điều này không chỉ làm tăng khối lượng rác thải, mà còn tạo áp lực lớn lên chuỗi cung ứng và hệ thống tái chế toàn cầu - vốn đã quá tải.

GÁNH NẶNG ĐỔ VỀ CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN

Về mặt pháp lý, việc vận chuyển rác thải nguy hại từ các nước phát triển sang các quốc gia đang phát triển đã bị hạn chế bởi Công ước Basel từ những năm 1990. Tuy nhiên, thực tế triển khai còn nhiều lỗ hổng. Sau khi Trung Quốc ban hành chính sách “National Sword” năm 2018, cấm nhập khẩu phần lớn rác thải nước ngoài, dòng chảy này đã chuyển hướng sang các quốc gia khác tại châu Á và châu Phi.

Những quốc gia này thường thiếu hệ thống quản lý chặt chẽ, cũng như nhận thức cộng đồng về tác hại của rác thải điện tử. Hệ quả là môi trường bị ô nhiễm, sức khỏe người lao động bị đe dọa và các tiêu chuẩn an toàn bị bỏ qua.

Tại Ấn Độ, phần lớn thiết bị điện tử không được xử lý bởi các đơn vị tái chế được chứng nhận, mà đi vào khu vực kinh tế phi chính thức. Tại đây, các thợ sửa chữa nhỏ lẻ, người thu mua phế liệu hay các xưởng thủ công sẽ tìm cách khai thác giá trị còn lại của thiết bị một cách nhanh nhất.

Các phương pháp phổ biến bao gồm đốt lộ thiên, sử dụng hóa chất mạnh để tách kim loại, hoặc tháo dỡ thủ công — tất cả đều tiềm ẩn nguy cơ cao đối với môi trường và sức khỏe con người. Dù mang lại thu nhập cho hàng triệu lao động, mô hình này lại thiếu các biện pháp bảo hộ cần thiết.

Một yếu tố khác khiến tình trạng này khó cải thiện là hành vi của người tiêu dùng. Nhiều người chọn bán thiết bị cũ cho các đơn vị thu mua không chính thức để nhận được giá cao hơn, thay vì chuyển giao cho các hệ thống tái chế được cấp phép. Mặc dù Ấn Độ đã siết chặt quy định vào năm 2022, nhưng các quy định này chủ yếu áp dụng cho doanh nghiệp thải bỏ số lượng lớn thiết bị, còn người tiêu dùng cá nhân vẫn nằm ngoài phạm vi kiểm soát hiệu quả.

Trên quy mô toàn cầu, khoảng 80% rác thải điện tử hiện vẫn bị chôn lấp hoặc không được xử lý đúng cách. Điều này đồng nghĩa với việc một lượng lớn kim loại nặng và chất độc hại tiếp tục rò rỉ vào đất, nước và không khí.