Dùng AI làm tác vụ văn phòng cơ bản: Lao động trí óc đang bỏ lỡ điều gì?

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây từ Đại học RMIT Việt Nam gợi mở một cách tiếp cận hoàn toàn khác: thay vì chỉ coi AI là một trợ lý thực thi nhiệm vụ, con người có thể khai thác nhiều giá trị hơn bằng cách biến AI thành một cộng sự tư duy có khả năng phản biện và mở rộng góc nhìn.

Thực tế hiện nay, phần lớn người dùng công nghệ mới dừng lại ở việc nhờ AI tóm tắt tài liệu, soạn thảo email hay chỉnh sửa bài thuyết trình. Trong khi đó, việc đặt AI vào vai “phe đối lập” để chất vấn các giả định, phản biện ý tưởng hay phân tích vấn đề dưới nhiều góc độ chuyên môn khác nhau vẫn chưa được tận dụng triệt để.

TỪ “TRỢ LÝ ĐIỀU HÀNH” ĐẾN ĐỐI THOẠI CHIỀU SÂU CÙNG AI

Theo chuỗi nghiên cứu được dẫn dắt bởi Tiến sĩ Vicki Little, giảng viên cấp cao kiêm Chủ nhiệm chương trình Kết nối doanh nghiệp tại Khoa Kinh doanh (Đại học RMIT Việt Nam), câu trả lời cho cách thức tương tác với AI đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với lực lượng lao động tri thức.

Nghiên cứu này vừa được công bố trên hai tạp chí khoa học uy tín là International Journal of Market Research và Management and Labour Studies. Thay vì nhìn nhận AI thuần túy dưới góc độ nâng cao năng suất, nhóm nghiên cứu tập trung tìm hiểu phương thức con người và AI có thể cùng tạo ra tri thức, giải quyết các bài toán phức tạp và khám phá những góc nhìn mới.

Nhóm nghiên cứu đã đưa ra khung phân loại mức độ ứng dụng AI gồm ba cấp độ: không sử dụng, sử dụng như trợ lý cho các tác vụ cụ thể, và sử dụng như cộng sự trong quá trình phát triển ý tưởng. Đáng chú ý, đa số người dùng hiện nay vẫn dừng lại ở cấp độ thứ hai khi coi AI như một "trợ lý điều hành cao cấp". Việc dừng lại ở bước này vô tình khiến người dùng bỏ lỡ cơ hội biến công nghệ thành một đối tác tư duy chiến lược.

Một phát hiện cốt lõi từ Tiến sĩ Little và các cộng sự là sự hợp tác hiệu quả với AI không xuất phát từ việc thiết kế một câu lệnh (prompt) hoàn hảo ngay từ đầu, mà nằm ở quá trình đối thoại có chiều sâu. AI vốn phản chiếu chính chất lượng cuộc hội thoại mà người dùng mang đến. 

Những câu lệnh ngắn gọn, mang tính "sai bảo" chỉ nhận lại phản hồi chung chung, trong khi việc duy trì các cuộc đối thoại kéo dài, yêu cầu AI đóng vai phản biện và đưa ra các cách diễn giải thay thế lại mang đến những kết quả phong phú, sáng tạo và đầy bất ngờ. Trải nghiệm thực nghiệm của chính nhóm nghiên cứu đã củng cố nhận định rằng chất lượng đầu ra phụ thuộc trực tiếp vào cách thức con người tương tác với máy móc.

NĂNG LỰC MỚI VÀ BẢN LĨNH CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG TRÍ ÓC

Khi AI hiện diện ngày càng sâu rộng trong môi trường công sở, người lao động trí óc bắt buộc phải trang bị một năng lực mới, vượt lên trên các kỹ năng số thông thường. Tiến sĩ Little gọi đây là “năng lực sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn” – tức khả năng đặt câu hỏi chính xác hơn, đánh giá phản hồi một cách phản biện và biết khi nào nên tin tưởng hoặc chất vấn nội dung do AI tạo ra. Thay vì coi AI là công cụ soạn thảo nhanh hơn, người dùng được khuyến khích sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng tư duy, sẵn sàng đón nhận các ý kiến bất đồng để khám phá những khía cạnh chưa từng cân nhắc.

Dù vậy, nhóm nghiên cứu khẳng định trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm tri thức vẫn thuộc về con người. AI tạo ra một hiệu ứng khuếch đại rõ rệt: giúp các chuyên gia giỏi trở nên xuất sắc hơn, nhưng cũng khiến những người thiếu năng lực tương tác dễ bị tổn thương hơn. Trong một thời đại dư thừa thông tin nhưng khan hiếm sự minh triết, khả năng phán đoán độc lập và năng lực kiểm chứng của con người lại trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Hướng tới tương lai, nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Little dự định tiếp tục mở rộng đề tài sang việc tìm hiểu cách AI thay đổi các hệ thống tri thức, cũng như phương thức con người và AI có thể hợp lực để giải quyết các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội hay già hóa dân số.

Khi công nghệ ngày càng mạnh mẽ, vấn đề cốt lõi không còn là AI có thể làm được gì, mà là con người lựa chọn sử dụng AI ra sao. Chiến lược tối ưu nhất cho người lao động trí óc trong giai đoạn này là duy trì sự tò mò, giữ vững tư duy phản biện và ghi nhớ rằng sự minh triết luôn là phẩm chất riêng biệt của con người.