Nỗi sợ hãi mất việc làm do AI ngày càng gia tăng

Một kịch bản tồi tệ mà nhiều nhân viên văn phòng từng lo sợ đã diễn ra: Một công ty thuộc danh mục S&P 500 đã cắt giảm gần một nửa nhân sự. Lý do cũng là điều khiến rất nhiều người lo ngại: Trí tuệ nhân tạo (AI). Phản ứng dữ dội đã nhanh chóng xuất hiện sau đó.

Sau khi ông Jack Dorsey, CEO của Block, thông báo công ty công nghệ tài chính này sẽ sa thải 4.000 nhân viên, các nhóm trò chuyện giữa những người lao động bùng nổ trong khi các lãnh đạo doanh nghiệp khác bắt đầu mổ xẻ quyết định này một cách gay gắt, tờ The Wall Street Journal (WSJ) đưa tin cho biết.

Một số người coi động thái của Block là bằng chứng cho sự quản lý yếu kém và tuyển dụng quá mức của công ty này. Không ít người lại lo ngại rằng lãnh đạo các công ty khác có thể sẽ đi theo con đường mạnh tay sa thải nhân viên.

Ngay cả khi có một số ý kiến cho rằng AI chỉ là cái cớ cho đợt sa thải, làn sóng cắt giảm nhân sự vẫn châm ngòi cho sự phẫn nộ trong giới công nghệ. Nhiều người xem đây là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy các công ty trong tương lai sẽ có quy mô nhỏ hơn nhiều và người lao động sẽ là bên chịu thiệt.

TÂM LÝ HÁO HỨC VỚI AI DẦN LÙI XA

Phản ứng ngược đối với AI đã âm ỉ nhiều tháng qua. Trong một cuộc khảo sát của YouGov công bố tháng cuối năm 2025, gần 80% người được hỏi cho biết họ lo ngại AI có thể gây ra mối đe dọa cho nhân loại.

Một khảo sát riêng của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy, nhiều người cảm thấy lo lắng hơn là hào hứng trước AI. Lo ngại hóa đơn điện tăng hoặc mất việc làm, các cộng đồng trên khắp nước Mỹ đã tìm cách ngăn chặn hoặc trì hoãn các dự án trung tâm dữ liệu mới, một phần trong làn sóng phản đối ngày càng gia tăng đối với các dự án này.

Cho đến gần đây, thông điệp về AI từ giới tinh hoa kinh doanh và công nghệ chủ yếu tập trung vào lợi ích đối với tăng trưởng kinh tế, đổi mới sáng tạo và tất nhiên là lợi nhuận. Có thể quá trình chuyển đổi sẽ gập ghềnh và nhiều vai trò sẽ thay đổi, nhưng doanh nghiệp và nền kinh tế nói chung sẽ trở nên thịnh vượng hơn, tạo ra hàng loạt việc làm mới. Đó là câu chuyện được kể ra.

Thế nhưng giờ đây, sự bất an về làn sóng AI đang thể hiện rõ hơn qua những biến động trên thị trường chứng khoán và rất nhiều chia sẻ lan truyền trên các nền tảng xã hội. Giữa bối cảnh ấy, ngày càng nhiều lãnh đạo thừa nhận rằng để khai thác được tiềm năng của AI, cần phải đối diện với những xáo trộn kinh tế và xã hội mà công nghệ này có thể gây ra.

“AI sẽ tạo ra năng suất cao hơn, nhưng cũng có thể tạo ra những hệ quả phát sinh khác”, CEO JPMorgan Chase, ông Jamie Dimon nói với các nhà đầu tư mới đây. “Việc sa thải người lao động sẽ gây ra vấn đề, ngay cả khi công nghệ giúp tăng năng suất cho xã hội. Vì vậy, xã hội cần suy nghĩ kỹ về điều này. Việc dịch chuyển có thể diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của chúng ta”.

NỖI LO VỀ AI NGÀY CÀNG GIA TĂNG

Không khí xung quanh AI gần đây đã thay đổi rõ rệt.

Nỗi lo về những tác động tiêu cực của công nghệ này đã lan rộng trên thị trường trong những tuần gần đây, khiến cổ phiếu của các công ty phần mềm, bảo hiểm và thậm chí cả các ứng dụng giao đồ ăn như DoorDash sụt giảm.

Một kịch bản giả định do Citrini Research đưa ra dự báo thất nghiệp hàng loạt trong giới nhân viên văn phòng, chi tiêu tiêu dùng lao dốc và lây lan rủi ro tài chính, đã chạm vào nỗi bất an sâu sắc về công nghệ này, cả ở Phố Wall lẫn trong công chúng.

Một số lãnh đạo AI, bao gồm cả CEO Nvidia – ông Jensen Huang, đã bác bỏ những kịch bản u ám đó. Tại một hội nghị hồi tháng 2, ông nhận định ý tưởng cho rằng AI sẽ thay thế phần mềm là “điều phi lý nhất trên đời”.

Thế nhưng với nhân viên văn phòng, viễn cảnh ấy không hề phi lý, đặc biệt khi ngày càng nhiều công ty bắt đầu sa thải. Có lẽ người lao động nên chuẩn bị tinh thần cho việc các công việc văn phòng có thể biến mất và tìm kiếm ý nghĩa trong những nghề nghiệp mới có thể xuất hiện. Đây giống như cuộc cách mạng công nghiệp khi người ta rời nông trại để vào nhà máy nhưng hiện vẫn chưa biết nhà máy sẽ là gì.

Theo nền tảng nghiên cứu tài chính AlphaSense, trong các cuộc họp công bố kết quả kinh doanh, ngày càng nhiều công ty nhắc đến AI khi đề cập đến việc sa thải.

Các doanh nghiệp cũng ngày càng thẳng thắn đưa phản ứng tiêu cực đối với AI vào danh sách rủi ro tiềm tàng đối với hoạt động của mình. Theo phân tích của Conference Board và ESGAUGE, tỷ lệ công ty thuộc S&P 500 đưa AI vào danh mục rủi ro trọng yếu trong hồ sơ chứng khoán đã tăng lên 72% năm ngoái, từ mức 12% năm 2023.

Hãng phát triển trò chơi Roblox viết trong báo cáo thường niên: “Việc chúng tôi hoặc các bên khác trong ngành không giải quyết được các vấn đề đạo đức AI có thể làm suy giảm niềm tin của công chúng vào việc chúng tôi sử dụng AI”.

Theo các nhà phân tích, những công bố này phản ánh thực tế rằng vẫn còn nhiều điều chưa rõ về AI. Các công ty nhận ra rằng công nghệ này mang tính chuyển đổi sâu rộng và còn quá nhiều ẩn số, nên cần phải đảm bảo công bố những rủi ro này vì AI có thể có tác động lớn.

XU HƯỚNG QUY MÔ ĐỘI NGŨ NHỎ HƠN

Block đã mở rộng nhanh chóng trong đại dịch khi phát triển ứng dụng Cash App song song với Square. Công ty thanh toán này có hơn 3.800 nhân viên vào cuối năm 2019 và tăng lên gần 13.000 người vào cuối năm 2023.

Ông Dorsey viết trên nền tảng X rằng công ty đã tuyển dụng quá mức trong đại dịch và cho rằng, các công ty khác cũng sẽ thực hiện tái cấu trúc tương tự.

“Trong vòng một năm tới, tôi tin rằng phần lớn các công ty sẽ đi đến cùng kết luận và thực hiện những thay đổi cơ cấu tương tự”, ông này viết. “Tôi không nghĩ chúng tôi nhận ra điều này sớm. Tôi nghĩ đa số công ty đã nhận ra quá muộn”.

Tốc độ thay đổi nhanh chóng của AI cũng dẫn đến sự thay đổi trong cách các lãnh đạo nói về công nghệ này, thậm chí, nhiều người bắt đầu thẳng thắn hơn.

Từ khi đảm nhận vị trí cao nhất tại tập đoàn viễn thông Verizon vào mùa thu năm ngoái, CEO Dan Schulman dự đoán trí tuệ nhân tạo có thể gây ra tỷ lệ thất nghiệp 20 – 30% trong 2 – 5 năm tới. Ông cảnh báo rằng, robot hình người có thể xâm lấn cả những công việc lao động tay chân vốn được xem là miễn nhiễm với AI. Ông cũng kêu gọi việc tăng cường đào tạo lại kỹ năng để giúp kiểm soát “cơn bão công nghệ” sắp tới.

Tháng 11, Verizon cho biết công ty dự kiến cắt giảm hơn 13.000 việc làm, đợt cắt giảm lớn nhất từ trước đến nay. Công ty này cũng lập quỹ 20 triệu USD để đào tạo lại và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho những người bị ảnh hưởng. Verizon cho biết việc sa thải không liên quan đến AI.

Bất chấp nhiều cảnh báo, nhiều doanh nhân vẫn tin tưởng vào AI, cho rằng công nghệ này có thể dẫn đến những đột phá trong y tế, khoa học vật liệu, kéo dài tuổi thọ và nhiều lĩnh vực khác.

Tuy nhiên, để duy trì niềm tin, các lãnh đạo phải minh bạch với người lao động về những gì đang diễn ra.