Tài sản trí tuệ trên không gian số: Từ rủi ro bị xâm phạm đến tài sản chiến lược của doanh nghiệp

Phát biểu tại Bàn tròn Quản trị với chủ đề "Bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng: Nhận diện và thích ứng", do Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) tổ chức ngày 31/7, GS.TS Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch Hội VACD, cho rằng quản trị doanh nghiệp hiện đại không còn chỉ dừng ở quản lý tài chính, nhân sự hay vận hành, mà phải hướng tới năng lực nhận diện rủi ro, bảo vệ giá trị và kiến tạo tương lai. Trong đó, tài sản trí tuệ đang nổi lên như một trong những tài sản chiến lược quan trọng nhất.

TÀI SẢN TRÍ TUỆ TRỞ THÀNH TÀI SẢN CHIẾN LƯỢC TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Theo GS.TS Nguyễn Đức Thuận, nếu trước đây tài sản trí tuệ chủ yếu tồn tại dưới dạng hồ sơ, bản thiết kế hay tài liệu giấy, thì ngày nay chúng hiện diện trên mọi nền tảng số, trong từng sản phẩm sáng tạo, dữ liệu, quy trình và tri thức mà doanh nghiệp tạo ra. Chính những tài sản vô hình này lại là yếu tố tạo nên khác biệt và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế số.

"Tài sản trí tuệ vừa là động lực tăng trưởng, vừa là điểm dễ tổn thương nhất của doanh nghiệp. Chỉ một hành vi sao chép hoặc khai thác trái phép nội dung cũng có thể gây thiệt hại lớn, không chỉ về kinh tế mà còn ảnh hưởng tới uy tín và chiến lược phát triển", GS.TS Nguyễn Đức Thuận nhận định.

Theo Chủ tịch VACD, các hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan trên môi trường mạng hiện diễn ra với tốc độ nhanh hơn, tinh vi hơn và khó kiểm soát hơn bao giờ hết. Công nghệ số tạo điều kiện để nội dung được lan truyền chỉ trong vài giây, trong khi tính xuyên biên giới của Internet khiến việc thực thi pháp luật ngày càng phức tạp.

Doanh nghiệp không thể chỉ phản ứng khi xảy ra tranh chấp mà cần chủ động xây dựng năng lực thích ứng ngay từ đầu, từ tư duy quản trị, ứng dụng công nghệ cho đến cơ chế phối hợp với các chủ thể trong hệ sinh thái số.

"Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện riêng của pháp lý hay công nghệ, mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ sinh thái, nơi các bên cần cùng vận hành trên một cấu trúc quản trị và cơ chế phối hợp thống nhất", ông Thuận nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, ông Bùi Nguyên Hùng, nguyên Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Giám định và Chứng thực bản quyền tác giả số Việt Nam, cho rằng AI đang làm thay đổi căn bản cách thức sáng tạo, khai thác và phân phối các sản phẩm số.

Theo ông, công nghệ mang lại nhiều cơ hội để mở rộng hoạt động sáng tạo, nhưng đồng thời cũng đặt ra hàng loạt thách thức mới liên quan đến quyền tác giả, cơ sở dữ liệu, cũng như hệ thống pháp luật điều chỉnh. Những vấn đề này không còn chỉ thuộc phạm vi của luật bản quyền mà liên quan tới nhiều lĩnh vực pháp lý khác trong nền kinh tế số.

TỪ TƯ DUY "CHỮA CHÁY" SANG XÂY DỰNG HẠ TẦNG BẢN QUYỀN SỐ

Một trong những thực trạng được các chuyên gia chỉ ra là phần lớn doanh nghiệp vẫn chỉ tìm đến giải pháp pháp lý sau khi xảy ra tranh chấp hoặc bị xâm phạm quyền.

Theo bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Quyền và Giải pháp tài sản số, đây là cách tiếp cận bị động khiến doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều rủi ro, đặc biệt trong bối cảnh dữ liệu và tri thức ngày càng trở thành tài sản có giá trị.

"Bất cứ khi nào phát sinh vấn đề, doanh nghiệp mới tìm đến luật sư hoặc tìm cách xử lý, thay vì bảo vệ dữ liệu và tài sản trí tuệ ngay từ những ngày đầu", bà Hằng nhận xét. Theo bà, doanh nghiệp cần xây dựng một hạ tầng bản quyền số, trong đó dữ liệu, quy trình, tri thức và các sản phẩm sáng tạo được định danh, xác thực quyền sở hữu và quản trị ngay từ khi hình thành.

Việc xác lập quyền sở hữu từ sớm không chỉ giúp hạn chế các tranh chấp pháp lý mà còn tránh thất thoát chất xám khi nhân sự thay đổi hoặc khi doanh nghiệp mở rộng hợp tác với các đối tác bên ngoài.

Đáng chú ý, theo bà Hằng, nếu được quản trị đúng cách, những dữ liệu, bí quyết công nghệ hay quy trình vận hành nội bộ không chỉ đóng vai trò là tài sản cần bảo vệ mà còn có thể trở thành tài sản kinh doanh.

"Thông qua các giải pháp công nghệ, doanh nghiệp có thể quản trị toàn bộ vòng đời dữ liệu, từ đó biến bí mật kinh doanh và tri thức nội bộ thành tài sản có thể định giá, khai thác thương mại, thậm chí phục vụ hoạt động gọi vốn đầu tư", bà Hằng cho biết.

Theo các chuyên gia, khi nền kinh tế ngày càng dựa trên dữ liệu và tri thức, giá trị của doanh nghiệp sẽ không còn chỉ nằm ở nhà xưởng hay máy móc, mà ngày càng được quyết định bởi các tài sản vô hình. Vì vậy, việc đầu tư vào hạ tầng quản trị tài sản trí tuệ cần được xem như một phần trong chiến lược phát triển dài hạn.

XÂY DỰNG "CHUỖI CUNG ỨNG BẢN QUYỀN", BIẾN TÀI SẢN TRÍ TUỆ THÀNH DOANH THU

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies, Chủ tịch Câu lạc bộ CSMO Việt Nam, cho rằng AI đang tạo ra một thay đổi căn bản: mọi doanh nghiệp đều có thể trở thành doanh nghiệp nội dung.

Theo ông, thay vì chỉ coi quyền tác giả là công cụ phòng vệ trước các hành vi vi phạm, doanh nghiệp cần xem đây là một loại tài sản có khả năng tạo ra doanh thu và lợi thế cạnh tranh lâu dài.

Một khái niệm được ông Vinh nhấn mạnh là "chuỗi cung ứng bản quyền" (Copyright Supply Chain) cùng khả năng truy xuất nguồn gốc bản quyền.

“Nếu trước đây doanh nghiệp quen với việc truy xuất nguồn gốc hàng hóa trong sản xuất, thì trong thời đại AI, việc truy xuất nguồn gốc của các quyền sở hữu trí tuệ sẽ trở nên quan trọng không kém”, ông Lê Quốc Vinh nói.

Theo ông, doanh nghiệp cần có khả năng chứng minh toàn bộ quá trình hình thành một tác phẩm hoặc sản phẩm sáng tạo: ai tham gia tạo ra nội dung, dữ liệu nào được sử dụng, AI được khai thác ở những công đoạn nào và các phiên bản nội dung được hình thành ra sao.

Nếu trước đây doanh nghiệp quen với việc truy xuất nguồn gốc hàng hóa trong sản xuất, thì trong thời đại AI, việc truy xuất nguồn gốc của các quyền sở hữu trí tuệ sẽ trở nên quan trọng không kém”

Ông Lê Quốc Vinh Chủ tịch Le Group of Companies

"Toàn bộ quá trình này cần được lưu giữ để bảo vệ quyền sử dụng trong tương lai. Khi AI tham gia ngày càng sâu vào hoạt động sáng tạo, khả năng truy xuất nguồn gốc quyền sẽ trở thành nền tảng quan trọng để phát triển quyền tác giả và biến chúng thành những tài sản có thể kinh doanh", ông Vinh nhận định.

Để hiện thực hóa điều này, ông đề xuất doanh nghiệp triển khai ba bước.

Bước đầu tiên là lập bản đồ tài sản (mapping) nhằm xác định rõ doanh nghiệp đang sở hữu những loại tài sản trí tuệ nào, phạm vi quyền ra sao và tiềm năng khai thác đến đâu.

Bước thứ hai là quản lý thông qua việc chuẩn hóa hợp đồng với người lao động, đối tác, freelancer và các nhà cung cấp để làm rõ quyền sửa đổi, quyền tạo ra tác phẩm phái sinh, quyền khai thác trên các nền tảng số cũng như quyền sử dụng dữ liệu cho các hệ thống AI.

Bước thứ ba là thương mại hóa, tức xây dựng mô hình khai thác giá trị của từng tài sản trí tuệ, từ tái sử dụng nội dung, đóng gói thành sản phẩm, cấp phép sử dụng, hợp tác khai thác cho tới phát triển thành các tài sản sở hữu trí tuệ (IP) có giá trị kinh doanh.

Theo ông Vinh, khi hoàn thành ba bước này, doanh nghiệp không chỉ bảo vệ được quyền tác giả mà còn hình thành một danh mục tài sản trí tuệ có khả năng tạo ra nguồn doanh thu mới trong nền kinh tế số.

Tại Bàn tròn Quản trị, các chuyên gia đều nhấn mạnh bên cạnh công nghệ là sự cần thiết của một cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, nền tảng số và cơ quan quản lý nhằm chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm, chia sẻ dữ liệu và xây dựng "ngôn ngữ chung" trong bảo vệ quyền tác giả trên môi trường số. Nhiều kinh nghiệm thực tiễn, vướng mắc của các doanh nghiệp về nhận diện, phòng ngừa và xử lý các hành vi xâm phạm quyền tác giả cũng đã được chia sẻ, thảo luận, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái bảo vệ tài sản trí tuệ minh bạch và hiệu quả trong kỷ nguyên số.