Thị trường năng lượng trước làn sóng bùng nổ: Kinh nghiệm chia sẻ từ doanh nghiệp Trung Quốc và cơ hội cho Việt Nam

Trung Quốc hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về sản xuất, lắp đặt và xuất khẩu công nghệ năng lượng tái tạo. Theo báo cáo chính thức do Cục Năng lượng Quốc gia Trung Quốc công bố và đã được các cơ quan thông tấn báo chí chính thống của Trung Quốc như China Daily dẫn lại, tính đến giữa năm 2026, tổng công suất lắp đặt năng lượng tái tạo của Trung Quốc đã đạt khoảng 2,46 tỷ kW (tương đương 2.460 GW), chiếm tới 60,7% tổng công suất nguồn điện toàn quốc.

Trao đổi với phóng viên VnEconomy tại Hội nghị “Phát triển điện mặt trời áp mái – Tự sản, tự tiêu” do Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam (VCEA) phối hợp cùng Công ty Cổ phần Công nghiệp GG (GG Power) tổ chức mới đây, ông Span Ma – Tổng Giám đốc Kinh doanh khu vực châu Á, Tập đoàn CORNEX (Hồ Bắc, Trung Quốc) – đơn vị hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu, phát triển và sản xuất pin lithium-ion cùng các hệ thống lưu trữ năng lượng – đánh giá cao tiềm năng toàn diện của Việt Nam trong việc phát triển thị trường năng lượng tái tạo qua bước tiến của các Quy hoạch phát triển điện lực (PDP); đồng thời, đưa ra những khuyến nghị cho doanh nghiệp Việt nhằm đón đầu sóng đầu tư.

Ông đánh giá như thế nào về thị trường năng lượng sạch tại Việt Nam?

Tôi đã biết đến thị trường này từ 10 năm trước khi tham gia Quy hoạch Điện (PDP) giai đoạn đầu.

Có thể nói trong suốt 10 năm qua, các bản quy hoạch phát triển điện lực đã đi từ PDP-1 cho tới PDP-8 như hiện nay là chiến lược rất tốt và thành công của Chính phủ Việt Nam để khuyến khích được tối đa các nguồn năng lượng rất sạch và có thể tái tạo từ mặt trời và gió.

Tôi cho rằng thị trường năng lượng Việt Nam không chỉ đơn thuần là mới khởi động, mà nó đang có tiềm năng rất lớn. Dù tốc độ phát triển chưa thể thần tốc đến mức đếm bằng ngày được, nhưng tôi dự đoán chỉ trong vòng 1 đến 3 năm tới, thị trường năng lượng tại Việt Nam sẽ bùng nổ, vì kinh tế Việt Nam vẫn tăng trưởng rất nhanh, nhu cầu tiêu thụ điện ngày càng lớn, trong khi khoảng cách giữa sản lượng phát điện và nhu cầu sử dụng cũng rất cao.

Do đó, Cornex muốn tham gia vào thị trường này cùng với các đối tác tại Việt Nam. Đó sẽ là chiến lược và hành động tiếp theo của chúng tôi.

Xin ông chia sẻ sâu thêm về tiềm năng nói trên ở góc độ kỹ thuật?

Không cần đi quá sâu vào các thuật ngữ kỹ thuật phức tạp và nhàm chán, chúng ta chỉ cần nhìn ngay vào bài toán cung - cầu thực tế tại Việt Nam hiện nay.

Tại khu vực miền Bắc, nhu cầu tiêu thụ điện đang tăng vọt do tập trung nhiều tập đoàn sản xuất công nghiệp quy mô lớn. Khoảng cách cung - cầu này hiện là điểm nghẽn lớn đối với đà bứt phá kinh tế.

Nghiên cứu thực tế của CORNEX cho thấy miền Bắc sở hữu tiềm năng rất lớn để phát triển điện gió nhờ nguồn tài nguyên thiên nhiên thuận lợi, với kỳ vọng tăng trưởng từ 30% đến 50% cho khu vực này.

Trong 2 năm qua, Việt Nam đã đưa vào vận hành khoảng 500 MW điện gió và ít nhất 2 GW điện mặt trời. Định hướng từ các kỳ Quy hoạch Điện đã tạo xung lực rất lớn cho thị trường. Tuy nhiên, dư địa phát triển vẫn còn thênh thang.

Chúng tôi dự báo từ năm tới, quy mô bổ sung hàng năm có thể tăng gấp đôi, đưa mức công suất mới từ 2 GW lên 4 GW.

Đối với điện gió, các con số hiện tại mới chỉ là bước khởi động ban đầu của các dự án ngoài khơi (offshore) và trên bờ (onshore). Với sự hỗ trợ của các công nghệ tiên tiến, công suất điện gió hoàn toàn có thể tăng gấp 3, thậm chí gấp 10 lần trong tương lai. Đó là bức tranh dự báo của chúng tôi.

Lấy điện mặt trời làm ví dụ: công suất phát đạt đỉnh chỉ gói gọn trong khoảng 4 tiếng (từ 10 giờ sáng đến 2 giờ chiều) và phụ thuộc tuyệt đối vào điều kiện bức xạ lý tưởng: trời nắng gắt, không mây và không mưa. Trước những điều kiện khắt khe đó, chúng ta cần hệ thống đóng vai trò như "bể điều tiết" nhằm nạp lượng điện dư thừa khi phát đỉnh và xả phát lên lưới khi phụ tải tăng cao vào thời điểm bức xạ suy giảm.

Với những tiềm năng như vậy, theo ông, Việt Nam nên học hỏi điều gì từ bài học thành công của ngành năng lượng tái tạo Trung Quốc để chuẩn bị cho giai đoạn bùng nổ trong tương lai gần?

Đặc thù của các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió là tính bất định và phụ thuộc vào thời tiết, khiến sản lượng phát điện thường không ổn định theo biểu đồ phụ tải.

Sắp tới, khi Việt Nam sẽ phát triển mạnh các Trung tâm dữ liệu Trí tuệ nhân tạo (AIDC) - những cơ sở tiêu thụ điện năng khổng lồ, áp lực lên hệ thống điện sẽ càng lớn. Vì vậy, việc tích hợp ngày càng nhiều hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) là giải pháp bắt buộc để điều hòa giữa nguồn phát và phụ tải.

Về mặt công nghệ, Trung Quốc hiện là quốc gia tiên phong và làm chủ các đột phá này nhờ đầu tư bài bản cho nghiên cứu và thử nghiệm đa dạng các lộ trình phát triển.

Đối với Việt Nam, phương án tối ưu là chắt lọc và tiếp thu những mô hình thành công đã được kiểm chứng. Chúng tôi từng thử nghiệm nhiều lộ trình và chấp nhận có những mô hình chưa hiệu quả trước khi định hình được các giải pháp tối ưu. Do đó, việc ứng dụng các bài học thực tiễn từ Trung Quốc sẽ giúp Việt Nam rút ngắn thời gian và tối ưu hóa nguồn lực đầu tư.

Với rào cản vốn và chi phí hạ tầng ban đầu tương đối lớn, theo ông, liệu bài toán đầu tư vào lĩnh vực năng lượng sạch có thực sự mang lại tỷ suất sinh lời hấp dẫn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ?  

Như tôi đã chia sẻ, phía Trung Quốc đã trải nghiệm và chuẩn hóa các mô hình thương mại.

Hiện tại, chúng tôi tập trung mạnh vào phân khúc điện mặt trời áp mái cho khối thương mại và công nghiệp (C&I) kết hợp với hệ thống lưu trữ BESS. Mô hình này đã chứng minh tính hiệu quả cao, do đó doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể kế thừa và triển khai ngay thay vì mất công thử nghiệm lại.

Về chi phí đầu tư ban đầu, tôi cho rằng có 2 yếu tố mà doanh nghiệp có thể cân nhắc.

Thứ nhất, các doanh nghiệp cần xem xét trong tương quan với bài toán an ninh năng lượng và tính ổn định của nguồn điện.

Trên thế giới, nhiều thị trường đang phải đối mặt với tình trạng mất điện kéo dài hoặc chỉ có điện vài tiếng mỗi ngày, gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất. 

Thứ hai, sự đột phá về công nghệ sản xuất đã kéo giá thành thiết bị pin mặt trời và tuabin gió giảm sâu trong 5 năm qua.

Khi hạch toán đầu tư, doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào đơn giá thiết bị mà cần đánh giá qua chỉ số chi phí quy dẫn trên sản lượng điện tạo ra (LCOE). Chỉ số chi phí này đã giảm từ mức 2.0 xuống còn khoảng 0.5, giúp tỷ suất đầu tư trở nên rất cạnh tranh.

Ở quy mô phân tán, ngay cả các hộ gia đình có diện tích mái nhà lớn hay biệt thự cũng có thể lắp đặt để chủ động nguồn điện sạch tự cung tự cấp.

Khi lượng điện phát vượt nhu cầu tiêu thụ, phần dư thừa có thể bán lên lưới, vừa cắt giảm hoàn toàn hóa đơn tiền điện, vừa tạo thêm dòng tiền doanh thu.

Tại Trung Quốc, chương trình điện mặt trời mái nhà đã được triển khai sâu rộng đến từng địa phương: người dân đóng góp diện tích mái nhà, còn các quỹ đầu tư tài trợ chi phí lắp đặt và phân chia lợi nhuận. Đây là giải pháp hợp tác rất hiệu quả mà Việt Nam và các nước láng giềng hoàn toàn có thể nhân rộng để giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn điện cục bộ.

Đơn cử như tại Singapore, các định chế tài chính dồi dào nguồn vốn nhưng thiếu dự án khả thi để giải ngân.

Với kinh nghiệm của ông tại thị trường Châu Á, ông đánh giá đâu là những điểm nghẽn Việt Nam cần vượt qua để ngành năng lượng tái tạo thực sự bứt phá?

Tôi cho rằng thị trường cần một cơ chế thông thoáng và cởi mở hơn nữa.

Dù Việt Nam đã đạt nhiều kết quả ấn tượng, việc mở rộng cửa tiếp cận và hội nhập sâu hơn với các giải pháp công nghệ, tài chính quốc tế sẽ mang lại lợi ích rất lớn.

Lấy ví dụ trong khuôn khổ Quy hoạch Điện 8 (PDP 8): Đối với các hợp đồng mua bán điện (PPA), rào cản lớn nhất đối với các nhà đầu tư nước ngoài khi xây dựng trang trại điện mặt trời chính là rủi ro tỷ giá.

Trước đây, hợp đồng có cơ chế định giá hoặc bảo lãnh theo đồng USD, nhưng hiện nay chuyển hoàn toàn sang thanh toán bằng đồng nội tệ (VND). Điều này khiến nhà đầu tư quốc tế gặp khó khăn trong việc phòng ngừa rủi ro biến động tỷ giá. Chúng tôi rất thấu hiểu áp lực dự trữ ngoại hối của cơ quan quản lý, nhưng đây rõ ràng là bài toán cần các giải pháp tài chính linh hoạt.

Chúng ta hoàn toàn có thể thiết lập các kênh kết nối đa phương: huy động nguồn vốn từ bên thứ ba kết hợp cùng năng lực công nghệ, thiết bị của các tập đoàn lớn theo hình thức cho thuê tài chính (financial leasing) hoặc hợp đồng vận hành chia sẻ doanh thu. Theo đó, chi phí thuê và hoàn vốn sẽ được khấu trừ trực tiếp từ dòng tiền bán điện hàng tháng mà không tạo áp lực vốn trực tiếp.

Kinh nghiệm quốc tế có rất nhiều cấu trúc tài chính hiệu quả, và Việt Nam hoàn toàn có thể chọn lọc để tháo gỡ nút thắt dòng vốn cho các dự án xanh.

Ông đánh giá như thế nào về năng lực sản xuất pin lưu trữ năng lượng BESS tại Việt Nam hiện nay?

Trên thực tế, đơn vị tiên phong triển khai nhà máy BESS đầu tiên tại Việt Nam hiện nay là GG Power đã đạt được những bước tiến rất đáng ghi nhận.

Họ đã mạnh dạn đầu tư dây chuyền đóng gói bộ pin (pack assembly line) hiện đại bậc nhất với mức độ tự động hóa cao. Đó là bước khởi đầu rất bài bản.

Tuy nhiên, công nghệ chế tạo năng lượng mới tại Việt Nam nhìn chung vẫn ở giai đoạn sơ khởi, trong khi Trung Quốc đã trải qua hơn một thập kỷ tôi luyện và tối ưu quy mô sản xuất. Do đó, các doanh nghiệp Việt Nam cần giữ tư duy cởi mở, sẵn sàng tiếp thu và thử nghiệm công nghệ mới.

Tại Trung Quốc, chúng tôi có hàng triệu kỹ sư và chuyên gia liên tục tìm tòi đổi mới để giải quyết các bài toán sản xuất.

Lấy ví dụ từ các đột phá công nghệ như TikTok: cách đây 10 năm khó ai có thể hình dung được điều này, bởi khi đó chúng tôi chủ yếu học hỏi từ phương Tây.

Tuy nhiên, quá trình đổi mới sáng tạo luôn bắt đầu từ việc học hỏi, hấp thụ có chọn lọc những mô hình tiên tiến đi trước. Sau khi đã nâng cao năng lực cho lực lượng kỹ sư bản địa và thị trường đủ lớn, doanh nghiệp mới có thể tiến lên nấc thang tự chủ làm chủ công nghệ lõi và phát triển chuỗi giá trị sản xuất cell pin độc lập.

Tôi đánh giá cao bề dày kinh nghiệm quản trị của người đứng đầu GG Power tại các tập đoàn lớn. Đó là nền tảng vô cùng đắt giá cho doanh nghiệp mới này.

Họ chỉ mất khoảng 2 năm để xây dựng một tổ hợp sản xuất quy mô như hiện tại tại tỉnh Hưng Yên. Đây là tốc độ triển khai ấn tượng ngay cả khi so sánh với hệ sinh thái công nghiệp tốc độ cao tại Trung Quốc.

Về phía CORNEX, chúng tôi không đơn thuần là đối tác cung cấp cell pin cho GG Power, mà CORNEX còn cam kết đồng hành toàn diện về chuyển giao công nghệ và hỗ trợ kỹ thuật cho cho GG Power.

Chúng tôi cũng đóng vai trò cầu nối xúc tiến thương mại quốc tế, giúp GG Power bước đầu xuất khẩu sản phẩm từ Việt Nam sang thị trường Ba Lan. Đây là mô hình hợp tác win-win, và tôi hoàn toàn tin tưởng GG Power sẽ bứt phá mạnh mẽ trong thời gian tới.