Trung Quốc đẩy mạnh "ngoại giao AI"

Tại Hội nghị AI Thế giới (World AI Conference) tổ chức ở Thượng Hải cuối tháng 7, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã phác thảo tầm nhìn về một hệ sinh thái AI toàn cầu do Trung Quốc đóng vai trò dẫn dắt.

Theo đó, các doanh nghiệp Trung Quốc sẽ cung cấp rộng rãi các mô hình AI nguồn mở, đồng thời Bắc Kinh sẽ hỗ trợ đào tạo hàng nghìn nhân lực từ các nước đang phát triển thông qua việc thành lập các "trung tâm hợp tác ứng dụng AI" quốc tế.

XÂY DỰNG MỘT TRẬT TỰ AI MỚI DỰA TRÊN NGUỒN MỞ

"Đây là bước đi quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu của các nước Nam bán cầu", Chủ tịch Tập Cận Bình phát biểu trước các đại biểu tham dự hội nghị, nơi hàng loạt robot hình người do Trung Quốc phát triển được trình diễn như minh chứng cho năng lực sản xuất công nghệ cao của đất nước.

Theo các chuyên gia, nhiều sáng kiến của Trung Quốc ban đầu thường chỉ được công bố dưới dạng những khuôn khổ hợp tác với mục tiêu khá chung chung. Tuy nhiên, theo thời gian, Bắc Kinh từng bước bổ sung các thể chế, cơ quan điều phối và cơ chế hợp tác cụ thể, qua đó gắn kết các quốc gia tham gia chặt chẽ hơn với tầm nhìn chiến lược của mình.

Nếu giành được vai trò dẫn dắt trong việc phổ cập AI và xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế, Trung Quốc sẽ có cơ hội định hình một trong những công nghệ có ảnh hưởng lớn nhất kể từ Internet.

Arindrajit Basu, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Leiden, cho rằng đây là nỗ lực nhằm tránh lặp lại kịch bản của Internet cách đây hơn hai thập kỷ.

"Đây rõ ràng là nỗ lực của Trung Quốc nhằm làm điều mà họ chưa thể làm khi Internet mới hình thành", ông nói. Theo ông Basu, sáng kiến AI mới "phù hợp với nỗ lực của Trung Quốc nhằm định hình lại các chuẩn mực cốt lõi trong cách thế giới nhìn nhận công nghệ và cách vận hành của hệ thống quốc tế".

TỪ "CON ĐƯỜNG TƠ LỤA SỐ" ĐẾN "KHOẢNH KHẮC DEEPSEEK"

Theo Financial Times, thực tế, tham vọng dẫn dắt AI toàn cầu của Trung Quốc đã bắt đầu từ sớm. Ngay năm 2015, Bắc Kinh đã triển khai sáng kiến "Con đường Tơ lụa số" (Digital Silk Road), hỗ trợ nhiều quốc gia xây dựng hạ tầng viễn thông, điện toán đám mây, thương mại điện tử, thanh toán số, thành phố thông minh và các năng lực AI bằng công nghệ của Trung Quốc.

Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, khoảng một phần ba trong gần 150 quốc gia tham gia sáng kiến Vành đai và Con đường cũng đã tham gia Con đường Tơ lụa số.

Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự xuất hiện vào đầu năm 2025 với cái gọi là "khoảnh khắc DeepSeek", khi startup AI của Trung Quốc tạo ra cú sốc trên thị trường bằng mô hình ngôn ngữ lớn có năng lực cạnh tranh với các doanh nghiệp Mỹ.

Sau sự kiện này, AI nhanh chóng trở thành nội dung nổi bật trong hoạt động ngoại giao của Bắc Kinh. Theo thống kê từ các thông báo của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, tần suất lãnh đạo nước này đề cập đến AI trong các cuộc gặp với nguyên thủ và quan chức nước ngoài đã tăng mạnh sau khi DeepSeek xuất hiện.

Song song đó, Trung Quốc cũng đẩy nhanh việc xây dựng các cơ chế hợp tác AI với các khu vực đang phát triển.

Năm ngoái, Bắc Kinh thành lập Trung tâm Hợp tác Ứng dụng AI Trung Quốc - ASEAN nhằm hỗ trợ xây dựng hạ tầng AI, phát triển nền tảng nguồn mở và đào tạo nhân lực cho các quốc gia Đông Nam Á.

Tại Hội nghị AI Thế giới năm nay, lãnh đạo Trung Quốc tiếp tục cam kết mở thêm các trung tâm tương tự với các tổ chức ở châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh.

Ở chiều ngược lại, Mỹ cũng đang thúc đẩy một liên minh riêng mang tên Pax Silica với 24 thành viên. Tuy nhiên, mục tiêu của liên minh này chủ yếu tập trung vào bảo đảm chuỗi cung ứng AI, chất bán dẫn và khoáng sản chiến lược hơn là phổ cập công nghệ AI.

George Chen, đối tác và đồng Chủ tịch mảng công nghệ số của Asia Group, nhận định những cam kết mới đây có thể trở thành nền tảng quan trọng để Trung Quốc xuất khẩu công nghệ AI và các mô hình nguồn mở sang các nước đang phát triển.

LỢI THẾ NGUỒN MỞ VÀ NHỮNG GIỚI HẠN CỦA TRUNG QUỐC

Một trong những lợi thế lớn nhất của Trung Quốc là chiến lược phát triển AI nguồn mở.

Theo George Chen, các mô hình AI thương mại của Mỹ như OpenAI hay Anthropic vẫn có chi phí quá cao đối với phần lớn người dùng tại các nước đang phát triển, trong khi nhiều quốc gia không đủ nguồn lực để tự xây dựng các mô hình AI riêng.

"Trung Quốc đã mang đến một phương án thay thế rất hấp dẫn, thậm chí có thể tốt hơn lựa chọn ban đầu đối với nhiều quốc gia", ông nhận xét.

Kevin Xu, nhà sáng lập Interconnected Capital, cho rằng cục diện thị trường AI trong vài năm tới có thể tương tự thị trường hệ điều hành điện thoại thông minh.

Theo đó, các mô hình đóng như OpenAI hay Anthropic vẫn tạo ra phần lớn doanh thu, trong khi hàng loạt mô hình nguồn mở - nhiều trong số đó đến từ Trung Quốc - sẽ được triển khai rộng rãi trên toàn cầu, tương tự cách Android phổ biến hơn nhiều so với hệ điều hành iOS của Apple.

"Tôi hình dung trong ba năm tới, OpenAI và Anthropic vẫn kiếm được nhiều tiền nhất, nhưng sẽ có rất nhiều mô hình nguồn mở, và phần lớn trong số đó đến từ Trung Quốc", ông Xu nói.

Dù vậy, các chuyên gia cũng lưu ý rằng chiến lược nguồn mở của Trung Quốc chưa chắc sẽ duy trì lâu dài nếu các doanh nghiệp nước này vươn lên vị trí thống lĩnh công nghệ.

Trên thực tế, một số tập đoàn như Alibaba hay ByteDance đã bắt đầu chuyển các mô hình AI tiên tiến nhất sang hình thức đóng nhằm phục vụ mục tiêu thương mại hóa.

Bên cạnh đó, Bộ Thương mại Trung Quốc cũng đã làm việc với các doanh nghiệp AI lớn để hạn chế việc chuyển dữ liệu huấn luyện ra nước ngoài cũng như kiểm soát việc tải xuống trọng số mô hình (model weights) từ người dùng quốc tế.

Một hạn chế khác là phần cứng phục vụ huấn luyện AI vẫn phụ thuộc đáng kể vào các doanh nghiệp Mỹ, đặc biệt là Nvidia.

Tuy nhiên, theo ông Kevin Xu, điều này không làm giảm sức hấp dẫn của đề nghị mà Trung Quốc đang đưa ra đối với các nền kinh tế đang phát triển.

"Nhiều nước sẽ tự hỏi rằng họ không có nổi một phần mười nguồn lực mà Trung Quốc đang sở hữu thì làm sao có thể bắt kịp cuộc đua AI", ông nói.

Thông điệp của Trung Quốc là: hãy đến với chúng tôi. Chúng tôi sẽ đào tạo các bạn bằng phần mềm nguồn mở và cùng các bạn phát triển năng lực AI. Đó chính là cách họ đang tiếp cận cuộc cạnh tranh này."

Ông Kevin Xu Nhà sáng lập Interconnected Capital