Ứng dụng AI vào mô hình chính quyền hai cấp tại Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, mô hình chính quyền hai cấp sẽ là phép thử lớn cho khả năng vận hành hiệu quả của bộ máy công quyền. Nhưng với sự đồng hành của AI – từ phân tích dữ liệu, tối ưu quy trình đến hỗ trợ ra quyết định – mô hình này không chỉ khả thi mà còn có thể trở thành hình mẫu cho các quốc gia đang phát triển khác.

BƯỚC NGOẶT CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH VÀ BÀI TOÁN NĂNG LỰC VẬN HÀNH

Việt Nam đang đứng trước một cuộc cải cách hành chính sâu rộng khi chuyển đổi từ mô hình ba cấp (Tỉnh – Huyện – Xã) sang hai cấp (Tỉnh – Xã). Theo kế hoạch, số lượng đơn vị hành chính sẽ giảm mạnh từ 10.710 xuống còn 3.355, tương đương giảm tới 69%. Đáng chú ý, cấp huyện sẽ được xóa bỏ hoàn toàn, tức giảm 100%.

Điều này đồng nghĩa với việc khối lượng công việc của mỗi lãnh đạo tỉnh sẽ tăng vọt. Nếu trước đây, một lãnh đạo quản lý trung bình 10 huyện, thì nay phải trực tiếp điều hành gần 100 xã, phường. Số lượng vấn đề cần giải quyết có thể sẽ tăng mạnh.

Ông Trần Huy Tùng, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), Công ty Cổ phần Công nghệ - Viễn thông ELCOM, nhận định: “Nếu không có công nghệ và AI, mô hình này sẽ quá tải ngay từ ngày đầu tiên”. Theo ông, ba thách thức lớn nhất hiện nay là tình trạng quá tải trong điều hành, năng lực cán bộ cơ sở còn hạn chế, và lo ngại của người dân về tính minh bạch và hiệu quả trong xử lý thủ tục.

Việt Nam không phải là quốc gia đầu tiên đối diện với bài toán tinh gọn bộ máy. Nhiều quốc gia trên thế giới đã chứng minh rằng, công nghệ có thể giúp chính phủ vận hành hiệu quả hơn dù bộ máy nhỏ gọn hơn.

Chẳng hạn, Đan Mạch – quốc gia dẫn đầu thế giới về chính phủ điện tử – chỉ có 98 đô thị cho 6 triệu dân, trung bình 60.000 dân mỗi đơn vị hành chính. Estonia, nước đứng thứ hai, đã số hóa 99% dịch vụ công và tiết kiệm tới 800 năm công lao động mỗi năm. Singapore, dù quy mô nhỏ, lại là hình mẫu về hiệu quả nhờ tích hợp sâu AI trong điều hành.

Với hơn 3.000 xã cho 100 triệu dân, trung bình 30.000 dân mỗi xã, Việt Nam có quy mô hoàn toàn phù hợp để học hỏi và phát triển các mô hình tương tự. “Điều kiện tiên quyết là đầu tư mạnh mẽ vào AI và hạ tầng công nghệ số”, ông Tùng nhấn mạnh.

BA TRỤ CỘT VỮNG CHẮC CỦA MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN THÔNG MINH

Để giải quyết bài toán của mô hình hai cấp, ELCOM đề xuất kiến trúc AI4Gov – một hệ thống tích hợp công nghệ, con người và cơ chế, nhằm bảo đảm chính quyền vận hành hiệu quả, tiết kiệm và phục vụ tốt hơn cho người dân.

AI4Gov hướng đến mục tiêu 90% người dân hài lòng với dịch vụ công, thời gian xử lý hồ sơ giảm 60%, chi phí vận hành giảm 30% và Việt Nam nằm trong top 20 quốc gia có chính phủ điện tử phát triển nhất thế giới.

Ba trụ cột vững chắc của mô hình bao gồm công nghệ, con người và dữ liệu. Trong đó, công nghệ chiếm 40%, tập trung vào AI, điện toán đám mây, dữ liệu lớn, chatbot, bảng điều khiển thông minh và tự động hóa quy trình. Con người chiếm 35%, với mục tiêu đào tạo 16.605 cán bộ, đồng thời thay đổi văn hóa làm việc và tinh thần phục vụ. Cơ chế và dữ liệu chiếm 25%, bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, phát triển cổng dịch vụ công quốc gia, kho dữ liệu tập trung và định danh số VNeID.

Theo giải thích chi tiết của ông Trần Huy Tùng, hệ thống AI4Gov được thiết kế theo kiến trúc ba tầng: tầng hạ tầng với kho dữ liệu và động cơ AI sử dụng GPU mạnh mẽ; tầng dịch vụ AI gồm sáu mô-đun như phân tích dữ liệu, tự động hóa, gợi ý quyết định, nhận dạng văn bản, chatbot và học máy liên tục; tầng ứng dụng phục vụ bốn nhóm đối tượng – lãnh đạo, cán bộ, người dân và doanh nghiệp. Tất cả kết nối liền mạch, dữ liệu lưu chuyển hai chiều, giúp quá trình điều hành minh bạch và phản ứng nhanh hơn trước các vấn đề phát sinh.

“Thiếu bất kỳ yếu tố nào cũng sẽ ảnh hưởng đến cả hệ thống”, ông Tùng cho biết, nhấn mạnh tính đồng bộ giữa công nghệ, thể chế và con người trong quá trình chuyển đổi.

BẮT ĐẦU LỘ TRÌNH BẰNG CÁC DỰ ÁN THÍ ĐIỂM TẠI 2-3 XÃ

AI4Gov không chỉ là khung kiến trúc, mà còn là bộ giải pháp cụ thể cho từng nhóm đối tượng trong chính quyền. Với lãnh đạo, hệ thống cung cấp bảng điều khiển thông minh (Dashboard) giúp theo dõi tình hình hoạt động của hàng trăm xã chỉ trong một màn hình duy nhất.

AI thu thập dữ liệu theo thời gian thực, phát hiện bất thường, tự động cảnh báo và phân tích nguyên nhân – từ thiếu nhân sự, quy trình chậm cho tới bất cập chính sách – đồng thời đề xuất hướng xử lý trong vài phút.

Đối với cán bộ cơ sở, AI đóng vai trò như một trợ lý ảo 24/7, hướng dẫn từng bước xử lý hồ sơ phức tạp, kiểm tra tính hợp lệ và phát hiện sai sót trước khi nộp. Nhờ đó, cán bộ xã – vốn chưa được đào tạo chuyên sâu – có thể làm việc chính xác và tự tin hơn, giảm tới 60% thời gian tra cứu và sai lỗi hành chính.

Với người dân, chatbot dịch vụ công cho phép tra cứu thủ tục, kiểm tra hồ sơ, nhận thông báo tiến độ hay phản ánh trực tuyến bất cứ lúc nào, kể cả đêm khuya hay cuối tuần. AI tự động phân loại phản ánh, chuyển đúng cơ quan xử lý và ưu tiên những trường hợp khẩn cấp. Nhờ đó, người dân có thể theo dõi quy trình minh bạch và giảm đáng kể tình trạng hồ sơ bị trả lại.

Ngoài ra, về mặt tối ưu vận hành, kết hợp AI và RPA giúp xử lý các công việc lặp lại như nhập liệu, kiểm tra,chuyển hồ sơ sẽ giúp giảm 40-60% thời gian xử lý, dự báo khối lượng công việc, điều phối nhân sự. Theo ông Tùng, việc kết hợp mô hình chính quyền hai cấp với công nghệ AI sẽ tạo ra “bước nhảy vọt trong chuyển đổi số quốc gia”.

“Lãnh đạo ra quyết định nhanh hơn 90%, cán bộ tự tin hơn 85%, người dân hài lòng 92% – đó là mục tiêu hoàn toàn khả thi”, đại diện ELCOM nhận định. Theo đó, chuyên gia cho rằng lộ trình có thể bắt đầu bằng các dự án thí điểm tại 2-3 xã, đo lường kết quả cụ thể, rồi nhân rộng.