Bốn nguyên nhân khiến các hình thức lừa đảo tài sản mã hóa ngày càng lan rộng

Theo báo cáo của Triple-A, tính đến năm 2024, khoảng 17 triệu người Việt Nam sở hữu tài sản mã hóa, chiếm 17% dân số, đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu toàn cầu về tỷ lệ sở hữu tài sản mã hóa. Tuy nhiên, đi kèm với tốc độ phát triển này là một nghịch lý: nguồn nhân lực có kiến thức bài bản và hiểu biết chuyên sâu về lĩnh vực tài sản mã hóa tại Việt Nam hiện vẫn rất hạn chế.

Không ít nhà đầu tư bước vào thị trường chỉ với những hiểu biết sơ sài, thiếu nền tảng công nghệ và pháp lý, dẫn đến những quyết định mang tính cảm tính, thậm chí rơi vào các mô hình lừa đảo được ngụy trang dưới hình thức dự án blockchain.

Trên thế giới, các quốc gia như Hoa Kỳ, Thuỵ Sĩ, Hàn Quốc, Nhật Bản... đã sớm xây dựng hệ thống khung pháp lý và chương trình đào tạo chính quy về tài sản mã hóa, nhằm hình thành đội ngũ chuyên gia đủ năng lực phân tích, tư vấn và quản trị trong lĩnh vực mới này.

Bà Nguyễn Vân Hiền, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Blockchain Việt Nam, Phó Viện trưởng Viện ABAII, các chiêu trò lừa đảo ngày càng tinh vi, kết hợp giữa yếu tố công nghệ và tâm lý con người, đòi hỏi người tham gia phải luôn tỉnh táo và cập nhật kiến thức để tự bảo vệ mình.

HÌNH THỨC LỪA ĐẢO THIÊN VỀ CÔNG NGHỆ

Một trong những chiêu trò phổ biến là Fake Token (token giả) và Honey Pot (bẫy mật ngọt). Kẻ gian thường tạo ra các token có tên và logo gần giống hoặc trùng với các dự án uy tín, khiến người dùng dễ nhầm lẫn. Nếu không kiểm tra kỹ địa chỉ hợp đồng thông minh (smart contract), người dùng có thể mua nhầm token giả và mất trắng. Đặc biệt nguy hiểm hơn là loại token dạng “honey pot” – nghĩa là người mua có thể mua nhưng không thể bán vì mã hợp đồng đã bị chỉnh sửa để vô hiệu hóa chức năng bán. Tiền một khi vào là bị “khóa” lại, không thể thoát ra.

Một hình thức tinh vi khác là Rug Pull (kéo thảm). Đây là hành vi mà đội ngũ phát triển dự án sau khi thu hút được lượng lớn nhà đầu tư, sẽ sử dụng quyền kỹ thuật để rút hết thanh khoản (thường là ETH, BNB...) ra khỏi các sàn phi tập trung (DEX). Kết quả là token mà người dùng đang nắm giữ ngay lập tức trở nên vô giá trị.

Ngoài ra, người dùng cần hết sức cảnh giác với Scam Airdrop (airdrop lừa đảo). Trong trường hợp này, người dùng có thể bất ngờ nhận được một lượng token “lạ” trong ví mà không rõ từ đâu. Khi cố gắng bán, swap hoặc tương tác với các website được liên kết kèm theo, họ có thể vô tình cấp quyền (approve) cho một hợp đồng độc hại. Điều này cho phép hacker rút toàn bộ các tài sản có giá trị khác trong ví của họ mà không cần sự đồng ý lần nữa.

HÌNH THỨC LỪA ĐẢO KẾT HỢP CÔNG NGHỆ VÀ TÂM LÝ

Một dạng lừa đảo thường thấy là các mô hình Ponzi hoặc Kim tự tháp, đánh vào lòng tham của người dùng bằng lời hứa về lợi nhuận “khủng”, ổn định và không rủi ro. Họ dùng tiền của người sau trả cho người trước để tạo cảm giác “ăn nên làm ra”, đi kèm là các website hào nhoáng và token “ảo”. Khi không còn người mới tham gia, hệ thống sẽ sụp đổ và nhà đầu tư mất trắng.

Lừa đảo giả mạo (phishing) cũng rất phổ biến. Kẻ gian tạo ra các website, email hoặc tin nhắn giống hệt các sàn giao dịch hay ví điện tử nổi tiếng. Họ thường gửi cảnh báo giả như “ví của bạn đang gặp nguy hiểm”, buộc người dùng phải truy cập và nhập thông tin cá nhân như seed phrase, private key hoặc mã OTP. Một khi thông tin này bị lộ, toàn bộ ví của bạn sẽ bị chiếm đoạt trong chớp mắt.

Một hình thức khác là mạo danh người nổi tiếng hoặc chuyên gia trên mạng xã hội. Kẻ lừa đảo tạo các tài khoản giả trên Facebook, Telegram, X hay YouTube, đóng vai là người có ảnh hưởng trong ngành, rồi kêu gọi đầu tư vào các dự án “nội bộ” hoặc tặng thưởng token hấp dẫn. Họ thường yêu cầu bạn chuyển một khoản tiền nhỏ để “xác minh” hoặc nhận phần thưởng và số tiền đó sẽ không bao giờ quay lại.

Cuối cùng là chiêu trò bơm thổi giá (pump and dump). Một nhóm người âm thầm mua gom một loại token ít được biết đến, sau đó lan truyền tin đồn tích cực để tạo hiệu ứng FOMO. Khi nhiều người đổ tiền vào mua, giá token bị đẩy lên cao, đội nhóm này sẽ đồng loạt xả hàng để chốt lời, bỏ lại các nhà đầu tư “đu đỉnh” với những token đã mất gần hết giá trị.

BỐN NGUYÊN NHÂN GỐC RỄ 

Ông Phan Đức Trung, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Blockchain Việt Nam, cho rằng có bốn nguyên nhân gốc rễ khiến các hình thức lừa đảo trong lĩnh vực tài sản mã hóa ngày càng lan rộng và khó kiểm soát.

Thứ nhất, đó là tính ẩn danh đặc thù của tiền mã hóa. Các giao dịch trên blockchain rất khó truy vết, đặc biệt khi kẻ gian sử dụng ví trên dark web hoặc thực hiện các hoạt động rửa tiền xuyên quốc gia, khiến việc điều tra và thu hồi tài sản gần như bất khả thi.

Thứ hai, do sự thiếu hiểu biết về tài chính của một bộ phận người dân. Nhiều người, đặc biệt ở Việt Nam, dễ dàng bị thu hút bởi những lời mời gọi làm giàu nhanh chóng mà không thực sự nhận thức được rủi ro tiềm ẩn trong việc đầu tư vào tài sản mã hóa.

Thứ ba, sức mạnh của mạng xã hội cũng góp phần tiếp tay cho các chiêu trò lừa đảo. Nhiều influencer hoặc các chiến dịch quảng cáo được dàn dựng tinh vi trên nền tảng mạng xã hội khiến nạn nhân dễ lầm tưởng là cơ hội đầu tư đáng tin cậy. Một ví dụ điển hình là vụ Madam Ngo sử dụng hình ảnh người nổi tiếng để tạo lòng tin và dụ dỗ người tham gia.

Thứ tư, tỷ lệ khai báo các vụ lừa đảo còn rất thấp. Theo số liệu từ Hiệp hội An ninh mạng quốc gia Việt Nam, chỉ có khoảng 45,69% nạn nhân lừa đảo trực tuyến thực sự báo cáo vụ việc, khiến nhiều hành vi lừa đảo vẫn âm thầm diễn ra trong bóng tối, không bị xử lý hoặc cảnh báo kịp thời.

Theo bà Nguyễn Vân Hiền, để tự bảo vệ mình, người dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc quan trọng như luôn kiểm tra kỹ địa chỉ hợp đồng trước khi giao dịch token; không bao giờ nhập seed phrase (là một chuỗi từ ngắn, thường gồm 12, 18 hoặc 24 từ tiếng Anh, được tạo ra khi thiết lập ví tiền mã hóa), private key hoặc mã OTP vào bất kỳ website nào trừ khi đó là nền tảng chính thống đã xác minh; cẩn trọng với các dự án hứa hẹn lợi nhuận quá cao; tránh tương tác với các token lạ tự động xuất hiện trong ví; đặc biệt, cảnh giác với các nội dung, lời mời đầu tư từ tài khoản mạng xã hội – dù có vẻ rất thuyết phục.