Cá nhân hóa kịch bản lừa đảo bằng AI: Thách thức lớn với nhóm yếu thế trên không gian số

Ông Lê Phước Hòa, Giám đốc công nghệ của doanh nghiệp xã hội Chống Lừa Đảo, cho biết theo quan sát và ghi nhận, mỗi ngày Chống Lừa Đảo tiếp nhận hàng trăm phản ánh từ người dân thông qua các nền tảng của mình. Những nhóm bị tác động nặng nề nhất bao gồm phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật. Đây là các đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương trước những hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi.

VỚI AI, CÁC CHIÊU THỨC LỪA ĐẢO ĐÃ TRỞ NÊN CÁ NHÂN HÓA SÂU HƠN

Ông Hòa cho biết các hoạt động lừa đảo hiện nay chủ yếu đánh vào hai yếu tố: cảm xúc và niềm tin. Có ba nhóm hành vi lừa đảo điển hình.

Thứ nhất là giả mạo cơ quan công an, giả mạo người thân, hoặc gần đây xuất hiện nhiều trường hợp giả mạo các tổ chức từ thiện. Đối tượng xấu lợi dụng lòng tin và sự đồng cảm của nạn nhân để khai thác, chiếm đoạt.

Thứ hai là những hình thức lừa đảo liên quan đến đầu tư, bao gồm đầu tư kỹ thuật số, tiền mã hóa, chứng khoán, hay các mô hình tuyển dụng với hứa hẹn “nhận lương cao”.

Thứ ba là chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội – một hình thức ngày càng phổ biến.

Đáng chú ý, nếu như trước đây tội phạm mạng thường hoạt động theo cách thức tương đối giống nhau và mang tính đại trà thì hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ AI, các chiêu thức đã trở nên cá nhân hóa sâu hơn.

“Đối tượng lừa đảo có thể thu thập thông tin của nạn nhân, sau đó sử dụng AI để tạo ra nội dung, kịch bản hoặc thông điệp riêng biệt cho từng người nhằm gia tăng mức độ thuyết phục. Hơn nữa, tình trạng rò rỉ dữ liệu trên mạng xã hội và các nền tảng số cũng tạo điều kiện để chúng tiếp cận thông tin dễ dàng hơn”, ông Lê Phước Hòa nói.

Theo ông Hòa, các hành vi này ngày càng khó nhận diện. Bởi vì AI đã trở nên phổ biến, dễ tiếp cận và chi phí sử dụng công nghệ AI ngày càng thấp, thậm chí rất rẻ. Điều này khiến kẻ xấu có thể nhanh chóng tạo ra nội dung lừa đảo chất lượng cao với chi phí gần như không đáng kể.

Trong khi đó, tốc độ phát tán thông tin trên mạng xã hội lớn gấp nhiều lần so với tốc độ tiếp nhận và gỡ bỏ từ phía cơ quan chức năng hoặc các nền tảng. Việc xử lý thường chậm hơn đáng kể so với tốc độ lan truyền của nội dung độc hại.

TỪ GIẢ MẠO TỪ THIỆN ĐẾN CHIẾM ĐOẠT TÀI KHOẢN

Tội phạm mạng thường nhắm đến nhóm đối tượng yếu thế – những người ít tiếp cận với công nghệ cao và chưa được hướng dẫn hoặc đào tạo đầy đủ. Sự thiếu đồng đều trong công tác truyền thông và phổ cập kỹ năng số khiến họ càng khó phân biệt thật – giả, từ đó khiến tình hình trở nên phức tạp hơn.

Ông Phạm Văn Thành, Chủ tịch Hội Thanh niên khuyết tật Việt Nam, cho biết theo thống kê của Bộ Y tế, Việt Nam hiện có hơn 7 triệu người khuyết tật, trong đó phần lớn sống ở nông thôn. Trong môi trường trực tuyến, trẻ em và thanh niên khuyết tật là những nhóm năng động nhất khi tham gia không gian số, nhưng đồng thời cũng chính là những nhóm dễ trở thành mục tiêu bị kẻ xấu lợi dụng.

“Đối với người bình thường, khi bị lừa đảo, họ vẫn còn sức khỏe, cơ hội làm việc và khả năng tái hòa nhập để có thể vượt qua và kiếm lại số tiền đã mất. Nhưng với nhóm yếu thế như phụ nữ, người khuyết tật, sự mất mát không chỉ là tiền bạc mà còn là sự sụp đổ niềm tin vào cuộc sống, vào xã hội. Khi niềm tin bị lấy đi, họ cảm thấy không còn hy vọng nào để tiếp tục”, ông Phạm Văn Thành nói.

Theo ông, ở góc độ cộng đồng người khuyết tật, đây là vấn đề vô cùng bức xúc. Nhiều hội, nhóm như Hội Bại não hay Hội Trẻ em khuyết tật triển khai các giải chạy, chương trình gây quỹ để chăm sóc và hỗ trợ cộng đồng.

Ngay lập tức, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều trang giả mạo, sao chép mô hình hoạt động và thậm chí đầu tư chạy quảng cáo để thu hút sự đồng cảm và tiền đóng góp của người dân. Điều này gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín và hoạt động của những tổ chức thật sự đang nỗ lực vì người yếu thế.

Khi những câu chuyện như vậy xảy ra, Hội Người khuyết tật Việt Nam cũng đã phối hợp chặt chẽ với doanh nghiệp xã hội Chống Lừa Đảo để thành lập đội hình “chuyên gia bình dân học vụ số”.

“Chúng tôi không chỉ hỗ trợ nâng cao kiến thức về AI và an toàn số cho người khuyết tật, mà còn tổ chức các buổi chia sẻ nhận thức về an toàn mạng. Mỗi tháng, đội ngũ của Chống Lừa Đảo lại đến Trung tâm Nghị lực Sống để trang bị kỹ năng số cho các bạn khuyết tật”, Chủ tịch Hội Thanh niên khuyết tật Việt Nam cho biết.

MÔI TRƯỜNG SỐ LÀ CƠ HỘI ĐỂ NGƯỜI KHUYẾT TẬT HÒA NHẬP XÃ HỘI, HỌC TẬP, HƯỚNG NGHIỆP, KHỞI NGHIỆP

Ông Thành nhấn mạnh việc bảo vệ không chỉ đơn thuần là trang bị công cụ, mà quan trọng hơn là xây dựng văn hóa ứng xử và nhận thức đúng, được tôn trọng. Đặc biệt với người khuyết tật, chỉ trang bị công cụ thôi là chưa đủ; họ cần được nâng cao nhận thức để chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động.

“Trong các hoạt động của Hội Thanh niên Người khuyết tật, chúng tôi thường xuyên triển khai các chương trình đào tạo giúp cộng đồng nhận biết các cảnh báo, nhận diện hành vi lừa đảo và học cách phòng chống. Chúng tôi cũng nhấn mạnh những nguyên tắc quan trọng, như không cung cấp thông tin cá nhân nhạy cảm, cơ sở dữ liệu căn cước công dân, mã xác thực OTP, đồng thời cập nhật kịp thời về các hình thức lừa đảo mới”, ông Thành nói. “Và một yếu tố nữa là không nên im lặng trước các hành vi sai trái”.

Ông Phạm Văn Thành chia sẻ rằng sự tự tin của người yếu thế trên không gian số không chỉ đến từ kỹ năng, mà còn từ việc tiếp cận và sử dụng công nghệ phù hợp. Ông khuyến nghị các giải pháp công nghệ cần phải đảm bảo khả năng tiếp cận đối với nhóm người yếu thế với những hạn chế khác nhau.

Ví dụ, một người khiếm thị khi truy cập vào website hay ứng dụng vẫn có thể điều khiển bằng giọng nói, AI có thể đọc tin tức và thực hiện các thao tác hỗ trợ. Các website có thể triển khai phiên bản âm thanh cho những người gặp vấn đề về màu sắc hay mù màu. Như vậy, công nghệ mới thực sự có ý nghĩa nhân văn khi nó phục vụ con người và đời sống của con người.

Hơn nữa, một yếu tố quan trọng khác là sự đồng cảm của xã hội. Hiện nay vẫn còn nhiều định kiến đối với khả năng của người khuyết tật trong học tập và công việc.

Môi trường trực tuyến là cơ hội lớn để người khuyết tật không chỉ hòa nhập xã hội, mà còn tham gia các hoạt động học tập, hướng nghiệp, khởi nghiệp, cũng như các công việc phù hợp trên không gian mạng. Ví dụ, họ có thể làm lập trình, thiết kế 2D, 3D, ứng dụng, sử dụng AI, thậm chí tham gia các lĩnh vực công nghệ mới như blockchain hay tài sản số.