"Mồi nhử tò mò": Bẫy lừa đảo công nghệ cao đe dọa người dùng Việt Nam

Không gian mạng tại Việt Nam đang đối mặt với sự gia tăng mạnh mẽ của tội phạm công nghệ cao, khi các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi. Báo cáo cho thấy, chỉ trong quý 3/2025, Việt Nam đã phát hiện gần 4.000 tên miền lừa đảo và 877 website giả mạo thương hiệu, tăng đáng kể (khoảng 300%) so với cùng kỳ năm 2024. Đáng báo động hơn nữa, số lượng tài khoản cá nhân bị đánh cắp đã chạm mốc 6,5 triệu tài khoản, tăng 64% so với quý trước.

"THIÊN KIẾN TIÊU CỰC" VÀ NGUY CƠ MẤT DỮ LIỆU TỪ NỘI DUNG GIẬT GÂN

Các chuyên gia về công nghệ thông tin, tâm lý học và truyền thông của Đại học RMIT Việt Nam chia sẻ góc nhìn về những rủi ro khi tiếp nhận và lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng trên mạng. Theo các chuyên gia, hình thức “gợi tò mò – dẫn dụ” đang trở thành điểm khởi đầu phổ biến cho hầu hết các vụ lừa đảo.

Những nội dung giật gân, tin giả, lời mời đầu tư "siêu lợi nhuận", cảnh báo khẩn cấp, hay thậm chí là video deepfake đều được thiết kế để kích thích sự tò mò và khiến người dùng mất cảnh giác.

Tiến sĩ Sreenivas Tirumala, giảng viên cấp cao ngành Công nghệ thông tin, nhận định: “Người sử dụng thường bị thu hút bởi các lời mời “siêu lợi nhuận” hoặc các cảnh báo mang tính khẩn cấp. Tâm lý lo sợ bỏ lỡ cơ hội hoặc sợ gặp rắc rối khiến họ nhấp vào đường link trước khi kiểm tra mức độ xác thực".

Thạc sĩ Lương Vân Lam, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, giải thích hiện tượng này là do thiên kiến tiêu cực – cơ chế tự nhiên khiến con người luôn chú ý đến những nguy hiểm và tin tức tiêu cực nhiều hơn. Thạc sĩ Lam chia sẻ: “Việc đọc, thấy sốc, chia sẻ diễn ra như một phản xạ tự nhiên, đôi khi còn đi kèm với động lực xã hội: thể hiện mình ‘biết chuyện nhanh’ hay muốn tham gia thảo luận về các chủ đề ‘nóng’.” Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng vấn đề nằm ở chỗ nhiều người trẻ chỉ dừng lại ở bước tiếp cận và chia sẻ, bỏ qua bước phân tích và đánh giá thông tin quan trọng ở giữa.

GIỚI TRẺ VÀ RỦI RO TỪ "LỢI ÍCH MIỄN PHÍ"

Giới trẻ là nhóm đối tượng đặc biệt bị nhắm tới thông qua các ứng dụng cung cấp “lợi ích miễn phí” như ứng dụng chỉnh ảnh AI, tính năng "xem ai đã ghé thăm trang cá nhân", hay công cụ tìm mã giảm giá. Những ứng dụng này được dùng để thu thập thông tin đăng nhập, sau đó bán trên chợ đen, tiềm ẩn nguy cơ chiếm đoạt tài khoản nhằm mục đích tống tiền. 

Tiến sĩ Jeff Nijsse, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật phần mềm, cảnh báo: “Nếu bạn nhận được một đường dẫn, tốt nhất nên hỏi người gửi về nội dung hoặc loại tệp có trong đó. Tránh mở các tệp PDF hoặc Microsoft Word từ những nguồn chưa xác thực, vì các định dạng này thường được sử dụng để giấu phần mềm độc hại mà đôi khi khó bị phát hiện”.

Ông cũng khuyến nghị trong môi trường công việc, người dùng nên chuyển tiếp tin nhắn hoặc email đáng ngờ cho bộ phận IT để kiểm tra mức độ an toàn.

Việc tiếp xúc với nội dung tiêu cực, đặc biệt là các vụ lừa đảo gây thiệt hại tài chính, có thể để lại hệ lụy tâm lý nghiêm trọng.

Thạc sĩ Vũ Bích Phượng, giảng viên ngành Tâm lý học, nhận định: “Việc tiếp xúc với nội dung tiêu cực trên mạng xã hội – hoặc tệ hơn, gặp phải lừa đảo gây thiệt hại tài chính, xâm phạm quyền riêng tư hoặc đe dọa an toàn – có thể là trải nghiệm vô cùng khốc liệt đối với thanh thiếu niên.”

Bà Phượng phân tích rằng giới trẻ chưa đủ trưởng thành để hiểu hết những nội dung gây sốc và tự xử lý được hậu quả, do đó, vô tình va phải nội dung tiêu cực sẽ khiến các em dễ rơi vào hoang mang, căng thẳng, lo âu chồng lo âu.

Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, Tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên ngành Tâm lý học, cảnh báo về sang chấn thứ cấp – một dạng tổn thương thường gặp ở những người phải tiếp xúc trực tiếp với trải nghiệm sang chấn của người khác.

Ông Ingram cho rằng người trẻ vô tình nhấp vào một đường link hoặc mở một tệp đính kèm thậm chí còn dễ tổn thương hơn, vì họ chưa có đủ trải nghiệm sống hoặc kỹ năng để đối mặt với những nội dung gây sốc. 

Các biểu hiện của sang chấn thứ cấp tương tự với rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), bao gồm các ý nghĩ xâm nhập ngoài ý muốn, trạng thái cảnh giác cao độ, lo âu thường trực, rối loạn giấc ngủ, tê liệt cảm xúc, và sự thay đổi trong cách nhìn nhận thế giới. Tiến sĩ Ingram nhấn mạnh thêm: “Vấn đề càng nghiêm trọng hơn khi thuật toán lặp đi lặp lại của mạng xã hội liên tục đẩy những nội dung tương tự lên, vô tình củng cố hành vi lướt mạng không ngừng để tìm kiếm cảm xúc mạnh.”

TĂNG CƯỜNG "SỨC ĐỀ KHÁNG" SỐ 

Để tự bảo vệ trước các nội dung gây sốc hoặc khó xác thực, người dùng Việt Nam cần tăng cường kỹ năng đánh giá thông tin.

Thạc sĩ Lương Vân Lam đề xuất áp dụng bộ nguyên tắc đánh giá CRAAP test để tăng “sức đề kháng” của cộng đồng. Bộ nguyên tắc này bao gồm năm yếu tố cốt lõi: Currency (Tính cập nhật) của thông tin; Relevance (Tính phù hợp) với nhu cầu người dùng; Authority (Mức độ uy tín) của người đưa tin; Accuracy (Mức độ chính xác) với bằng chứng rõ ràng; và Purpose (Mục đích) ẩn sau nội dung được tạo ra.

Ngoài việc nâng cao kỹ năng phản biện, người dùng có thể tận dụng các công cụ công nghệ để kiểm tra độ an toàn của liên kết như 'Bitdefender Link Checker' hay chatbot AI 'Bitdefender Scamio'. 

Trong nước, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia đã ra mắt ứng dụng ‘nTrust’ vào năm 2024, cho phép kiểm tra liên kết, mã QR, số tài khoản có khả năng liên quan đến lừa đảo, đồng thời quét các ứng dụng giả mạo trên điện thoại. “Hãy luôn cân nhắc trước khi nhấp vào đường dẫn. Hãy chú ý các dấu hiệu rõ ràng như địa chỉ website, các biểu tượng bảo mật (https), ngôn ngữ và phần mở rộng tên miền như .vn,” Tiến sĩ Tirumala khuyến cáo.