Cách tiếp cận “toàn xã hội” để bảo đảm sự tham gia thực chất của trẻ em trong chuyển đổi số giáo dục

Chuyển đổi số trong lĩnh vực giáo dục đang mở ra nhiều phương thức học tập sáng tạo, linh hoạt và cá nhân hóa hơn cho trẻ em, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng sâu rộng. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích rõ rệt, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức, thậm chí có nguy cơ tạo ra những bất bình đẳng mới nếu thiếu cách tiếp cận toàn diện và bao trùm.

Theo bà Lê Anh Lan, Chuyên gia Giáo dục của UNICEF, trẻ em, cùng với phụ nữ, luôn là nhóm ưu tiên hàng đầu trong các chương trình của UNICEF. Với hơn 75 năm hoạt động trên toàn cầu và 50 năm đồng hành cùng Việt Nam, UNICEF đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm quyền trẻ em trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.

CÔNG NGHỆ SỐ MỞ RỘNG CƠ HỘI HỌC TẬP VÀ THỰC HIỆN QUYỀN TRẺ EM

Từ góc độ giáo dục, bà Lê Anh Lan nhấn mạnh rằng không thể phủ nhận những lợi ích to lớn mà công nghệ số mang lại. “Khi nói đến cơ hội của công nghệ số trong giáo dục, đối với cả giáo viên và học sinh, rõ ràng chúng ta không thể phủ nhận những vai trò và lợi ích mà công nghệ mang lại”, bà Lê Anh Lan nói.

Thứ nhất, công nghệ số gắn liền với sự phát triển kinh tế của một quốc gia, đồng thời góp phần thúc đẩy sự phồn thịnh của mỗi cá nhân.

Thứ hai, sự phát triển của kinh tế số và công nghệ cũng hỗ trợ việc thực hiện tốt hơn các quyền con người, quyền trẻ em và quyền của các nhóm yếu thế.

Trong nhà trường, các công cụ số, đặc biệt là AI tạo sinh, đang hỗ trợ giáo viên xây dựng bài giảng nhanh hơn, linh hoạt hơn và có khả năng cá nhân hóa theo trình độ, nhu cầu của từng học sinh. Kho tri thức mở và các nguồn tài nguyên giáo dục miễn phí trên nền tảng số giúp giáo viên và học sinh tiếp cận kiến thức phong phú hơn, vượt qua giới hạn về không gian và điều kiện kinh tế.

“Công nghệ số, nếu được sử dụng đúng cách, có thể góp phần thực hiện tốt hơn các quyền của con người, quyền trẻ em và quyền của các nhóm yếu thế”, bà Lan khẳng định.

Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích là không ít rủi ro. Một trong những mối lo ngại lớn nhất hiện nay là tình trạng trẻ em và học sinh quá lệ thuộc vào công nghệ và AI. Việc sử dụng các công cụ AI một cách thiếu kiểm soát có thể làm suy giảm khả năng tự học, tư duy độc lập, sáng tạo và tư duy phản biện của các em.

“Nếu học sinh quen với việc ‘hỏi AI cho mọi câu trả lời’ thay vì tự suy nghĩ, phân tích và tìm tòi, thì về lâu dài, động lực học tập và năng lực sáng tạo sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng”, bà Lan cảnh báo.

“Một con người nếu không còn sáng tạo, không có tư duy phản biện và cũng không có động lực trong học tập hay công việc, thì dù công nghệ có tiên tiến đến đâu, tác động tích cực của nó cũng sẽ bị giới hạn. Ngoài những rủi ro đã được nhắc đến nhiều như an toàn trên không gian mạng hay bảo vệ quyền riêng tư, chúng ta cần nhìn nhận rằng công nghệ số luôn tồn tại song song cả mặt tích cực lẫn tiêu cực”.

CÁCH TIẾP CẬN “TOÀN XÃ HỘI” ĐỂ BẢO VỆ TRẺ EM TRÊN MÔI TRƯỜNG SỐ

Theo bà, AI không đồng nghĩa với rủi ro nếu được tiếp cận và sử dụng đúng cách. Trong tương lai, nhiều ngành nghề sẽ đòi hỏi con người làm việc cùng AI như một công cụ hỗ trợ, chứ không phải mối đe dọa.

Trong bối cảnh đó, bà Lê Anh Lan nhấn mạnh rằng chuyển đổi số trong giáo dục, đặc biệt khi gắn với trẻ em và các nhóm yếu thế, không thể chỉ được nhìn nhận như một vấn đề kỹ thuật hay công nghệ thuần túy. Điều quan trọng là phải áp dụng cách tiếp cận “toàn xã hội”, tức là coi chuyển đổi số giáo dục là một quá trình liên ngành, liên cấp, có sự tham gia và trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái xã hội.

Theo cách tiếp cận này, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, xây dựng khung pháp lý, tiêu chuẩn và hạ tầng số an toàn, bao trùm, bảo đảm quyền trẻ em trên môi trường số. Ngành giáo dục không chỉ là đơn vị triển khai công nghệ, mà còn phải đóng vai trò định hướng sư phạm, lồng ghép giáo dục kỹ năng số, tư duy phản biện, đạo đức và các giá trị nhân văn vào quá trình dạy và học. Gia đình và cộng đồng trở thành “tuyến phòng vệ” đầu tiên, đồng hành cùng trẻ em trong việc sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, an toàn và cân bằng.

Bên cạnh đó, khu vực doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số cần được xem là đối tác quan trọng, có trách nhiệm xã hội trong việc thiết kế sản phẩm, nội dung và thuật toán thân thiện với trẻ em, giảm thiểu rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Các tổ chức xã hội, tổ chức quốc tế và các nhóm cộng đồng đóng vai trò kết nối, phản biện chính sách, đồng thời mang tiếng nói của các nhóm yếu thế vào quá trình xây dựng giải pháp.

Một yếu tố cốt lõi của cách tiếp cận “toàn xã hội” là bảo đảm sự tham gia thực chất của chính trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương ngay từ đầu, từ khâu thiết kế chính sách, xây dựng giải pháp đến phát triển hạ tầng và nội dung số. Trẻ em không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà cần được lắng nghe như những chủ thể có tiếng nói, có nhu cầu và có trải nghiệm riêng trên môi trường số.