Dữ liệu trở thành "tài sản mới" của nông sản Việt

Nhiều năm qua, lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam chủ yếu được xây dựng dựa trên sản lượng, chi phí sản xuất và điều kiện tự nhiên thuận lợi. Tuy nhiên, khi các thị trường quốc tế ngày càng đặt ra những yêu cầu khắt khe về chất lượng, tính bền vững và minh bạch, dữ liệu và công nghệ truy xuất nguồn gốc đang trở thành “chìa khóa quyết định” giá trị sản phẩm.

Các mặt hàng truyền thống như trái cây, hồ tiêu, gạo hay cà phê, giá trị không còn nằm hoàn toàn ở bản thân sản phẩm mà ngày càng gắn chặt với khả năng chứng minh chất lượng thông qua dữ liệu và truy xuất nguồn gốc.

KHÔNG CHỈ CẠNH TRANH BẰNG THƯƠNG HIỆU, MÀ CÒN BẰNG DỮ LIỆU

Xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với ngành nông nghiệp. Nếu trước đây người mua chủ yếu quan tâm đến giá cả và chất lượng cảm quan, thì hiện nay họ muốn tiếp cận toàn bộ hành trình của sản phẩm từ nông trại đến bàn ăn.

Theo ông Trần Tấn Việt, Thành viên HĐQT AgriS, Phó Chủ tịch Thường trực HĐQT Công ty CP Phát triển Nông nghiệp AgriS, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Thành Thành Công, cạnh tranh trong tương lai không chỉ là cạnh tranh bằng thương hiệu theo nghĩa truyền thống mà còn là cạnh tranh bằng dữ liệu.

Dữ liệu về vùng trồng, giống cây, đặc điểm thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm, quy trình chăm sóc, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thu hoạch, đóng gói, vận chuyển và các chứng nhận liên quan đang trở thành cơ sở quan trọng để doanh nghiệp chứng minh chất lượng sản phẩm với khách hàng.

Truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là một thủ tục hành chính hay yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu. Đây đang trở thành công cụ giúp doanh nghiệp kể câu chuyện về sản phẩm, tạo dựng niềm tin và nâng cao giá trị hàng hóa.

Một bước tiến quan trọng là từ ngày 1/7/2026, Thông tư số 31 của Bộ Công Thương về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ chính thức có hiệu lực. Theo quy định, người tiêu dùng có thể truy cập hệ thống truy xuất nguồn gốc để tra cứu miễn phí nhiều thông tin cơ bản về sản phẩm như tên hàng hóa, hình ảnh, đơn vị sản xuất hoặc kinh doanh, địa chỉ doanh nghiệp, thương hiệu, nhãn hiệu, số lô sản xuất, số sê-ri và hạn sử dụng nếu có.

Việc người tiêu dùng có thể chủ động kiểm chứng thông tin cho thấy truy xuất nguồn gốc đang chuyển từ công cụ phục vụ quản lý sang một cơ chế tạo dựng niềm tin giữa nhà sản xuất và thị trường. Khi dữ liệu được công khai và minh bạch, giá trị của sản phẩm cũng được nâng lên nhờ khả năng chứng minh chất lượng một cách khách quan.

CHUỖI GIÁ TRỊ PHÂN MẢNH LÀM SUY GIẢM SỨC MẠNH DỮ LIỆU

Mặc dù vai trò của dữ liệu ngày càng được khẳng định, việc xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất cho ngành nông nghiệp vẫn đối mặt với nhiều thách thức.

Một trong những điểm yếu lớn nhất hiện nay là sự phân mảnh của chuỗi nông sản. Nông dân, doanh nghiệp, đơn vị chế biến, logistics, nhà khoa học, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý vẫn chưa được kết nối thành một hệ thống vận hành đồng bộ. Điều này khiến việc thu thập, chia sẻ và xác thực dữ liệu gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, đối với người nông dân, khó khăn không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở nguồn lực tài chính. Thiếu vốn, thiếu thông tin thị trường và thiếu điều kiện đầu tư cho chuyển đổi số khiến nhiều hộ sản xuất vẫn duy trì mô hình canh tác manh mún. Điều này làm giảm khả năng tham gia vào các chuỗi cung ứng hiện đại, nơi dữ liệu và truy xuất nguồn gốc đang trở thành yêu cầu bắt buộc.

Trong khi đó, ở góc độ xuất khẩu, những khó khăn về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định xuất xứ, xúc tiến thương mại và thủ tục hành chính cũng cho thấy tầm quan trọng của vai trò liên kết. Theo bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam, khi hiệp hội nắm bắt đầy đủ thực tiễn ngành hàng, tổng hợp thành kiến nghị cụ thể và duy trì đối thoại thường xuyên với cơ quan quản lý, hiệu quả tháo gỡ chính sách sẽ cao hơn so với việc từng doanh nghiệp đơn lẻ tự phản ánh.

Điều đó cho thấy dữ liệu không chỉ là công cụ phục vụ sản xuất hay truy xuất nguồn gốc, mà còn là cơ sở để xây dựng tiếng nói chung cho toàn ngành, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

CHUYỂN TỪ TƯ DUY TĂNG SẢN LƯỢNG SANG TĂNG GIÁ TRỊ

Sự thay đổi của thị trường đang buộc nông nghiệp Việt Nam phải chuyển từ tư duy tăng sản lượng sang tăng giá trị. Trong mô hình mới, dữ liệu đóng vai trò như một loại tài sản chiến lược giúp nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.

Điều này đòi hỏi sự chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, từ bán sản phẩm đơn lẻ sang phát triển chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ sản xuất dựa trên kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên dữ liệu và từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng, độ tin cậy và khả năng minh bạch thông tin.

Theo bà Ngô Tường Vy, CEO Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu, kinh nghiệm thực tế cho thấy năng lực cạnh tranh dài hạn phải được xây dựng từ vùng nguyên liệu. Nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cần cùng tham gia vào một chuỗi giá trị thống nhất, áp dụng quy trình sản xuất đạt chuẩn, số hóa dữ liệu canh tác và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc đến từng lô hàng.

Bên cạnh việc số hóa dữ liệu sản xuất, đầu tư vào công nghệ sau thu hoạch, hệ thống đóng gói, bảo quản lạnh, logistics và chuyển đổi số cũng là những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh lâu dài của ngành nông nghiệp. Nếu chuỗi cung ứng thiếu liên kết hoặc không đủ khả năng thích ứng trước biến động của thị trường, thời tiết và chính sách thương mại quốc tế, lợi thế cạnh tranh sẽ rất khó được duy trì.

Các chuyên gia nhấn mạnh dữ liệu đang dần trở thành một loại "hạ tầng mềm" quyết định sức cạnh tranh của sản phẩm. Khi xây dựng được những chuỗi giá trị minh bạch, có khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và thích ứng tốt với biến động toàn cầu, nông sản Việt Nam sẽ không chỉ mở rộng thị trường mà còn nâng cao vị thế bằng chính chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng của mình.