Kiến tạo không gian phát triển mới bằng công nghệ và tư duy quản trị mới

Chia sẻ tại Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" diễn ra ngày 28/7, PGS. TS. Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam đã chạm giới hạn. Để bước vào kỷ nguyên mới, Việt Nam phải chuyển đổi tư duy từ bản đồ hành chính sang bản đồ phát triển.

KHOA HỌC CÔNG NGHỆ KIẾN TẠO KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN MỚI

“Trong tiến trình đó, chúng ta không chỉ mở rộng không gian bằng các phép cộng cơ học về diện tích. Không gian phát triển của một quốc gia phải được định hình bởi khả năng tổ chức, năng lực sáng tạo và mức độ kết nối”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói. “Ở góc độ đó, tôi cho rằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà chính là động lực quan trọng, là vật liệu cốt lõi để kiến tạo nên các không gian phát triển này”.

Hội thảo do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Cộng hòa Italia và Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức. Theo PGS. TS. Vũ Hải Quân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ đóng vai trò then chốt trong việc giải quyết hai bài toán lớn: một là làm mới các không gian truyền thống, và hai là khai phá những không gian hoàn toàn mới.

Đối với việc kiến tạo không gian mới, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ kiến tạo các không gian mới bao gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

Chúng ta cần mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho công nghệ mới tại các không gian mới. Nhà nước đóng vai trò là khách hàng đầu tiên, khách hàng lớn, thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu và mua sắm công, nhằm hỗ trợ thương mại hóa công nghệ và tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước"

Phó giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hải Quân Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ

Đặc biệt, không gian tầm thấp là địa hạt kinh tế đầy tiềm năng nhưng cũng đi kèm rủi ro về an toàn. Vì vậy, khoa học công nghệ phải đảm nhiệm vai trò thiết lập nền tảng hạ tầng mềm, xây dựng bản đồ số vùng bay, hình thành các hành lang bay và hoàn thiện bộ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật an toàn để làm cơ sở cho việc cấp phép dựa trên mức độ rủi ro.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cũng cho rằng không gian vũ trụ là đỉnh cao của cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và dịch vụ phân tích. Thông qua các chương trình nghiên cứu quốc gia và hợp tác quốc tế, từng bước làm chủ công nghệ cốt lõi, không để bị bỏ lại phía sau trong nền kinh tế vũ trụ.

“Để khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo thật sự làm tròn vai trò kiến tạo các không gian trên, chúng ta cần một sự đổi mới mạnh mẽ về quản trị”, Phó giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hải Quân nhấn mạnh. Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất chuyển đổi thực chất tư duy quản lý, từ "không quản được thì cấm" sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro.

“Chúng ta cần mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho công nghệ mới tại các không gian mới. Đồng thời, Nhà nước cần đóng vai trò là khách hàng đầu tiên, khách hàng lớn, thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu và mua sắm công, nhằm hỗ trợ thương mại hóa công nghệ và tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước”.

Theo người đứng đầu Bộ Khoa học và Công nghệ, mở rộng không gian phát triển chính là tạo dư địa thể chế cho đổi mới sáng tạo, mở ra cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia.

ĐỔI MỚI THỂ CHẾ, NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ VÀ TĂNG CƯỜNG HỢP TÁC QUỐC TẾ

Trong phát biểu đề dẫn, GS. TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, khẳng định, trước những biến động sâu sắc của môi trường phát triển toàn cầu do chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu, già hóa dân số và cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, Việt Nam cần chuyển từ tư duy khai thác các không gian phát triển sẵn có sang chủ động tái cấu trúc không gian truyền thống, kiến tạo các không gian phát triển mới dựa trên khoa học, công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo, thể chế và năng lực quản trị.

Hội thảo được kỳ vọng sẽ cung cấp các luận cứ khoa học và khuyến nghị chính sách phục vụ công tác tham mưu chiến lược cho Đảng, Nhà nước và các địa phương.

Hội thảo gồm hai phiên chuyên đề và một phiên tọa đàm chính sách với sự tham gia của các học giả đến từ Việt Nam, Italia, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số quốc gia khác.

Các tham luận tập trung trao đổi về cơ sở lý luận và thực tiễn của không gian phát triển; quản trị thống nhất không gian phát triển và nguồn lực quốc gia; phát triển không gian số, không gian biển, không gian ngầm và các mô hình phát triển mới; đột phá thể chế, phát triển vùng và liên kết vùng; vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; cùng kinh nghiệm quốc tế và các khuyến nghị chính sách đối với Việt Nam.

Các ý kiến tại Hội thảo thống nhất cho rằng trong bối cảnh mới, không gian phát triển cần được quản trị theo cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và liên vùng; vượt qua giới hạn của tư duy phát triển theo địa giới hành chính, hướng tới khai thác hiệu quả các nguồn lực đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, dữ liệu và các không gian phát triển mới. Đồng thời, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được xem là những động lực trực tiếp kiến tạo các không gian phát triển mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Các đại biểu cũng nhấn mạnh vai trò của hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và chia sẻ kinh nghiệm quản trị phát triển. Những bài học quốc tế về quy hoạch không gian, phát triển đô thị, kinh tế số, quản trị đổi mới sáng tạo và liên kết vùng được đánh giá là những tham khảo có giá trị đối với quá trình hoạch định chính sách ở Việt Nam.

Theo Đại sứ Ito Naoki, Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam, Việt Nam đang hướng tới việc mở rộng không gian phát triển và sự phát triển này sẽ phụ thuộc vào việc khai mở những không gian mới, bao gồm trí tuệ nhân tạo, không gian số, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian biển và không gian khu vực. Đại sứ cho rằng việc mở rộng không gian phát triển không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực vật chất, mà còn cần sự kết hợp giữa quy hoạch dài hạn, công nghệ tiên tiến và năng lực quản trị.

BỐN ĐỊNH HƯỚNG LỚN CẦN TRIỂN KHAI

PGS. TS. Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy về không gian phát triển trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Theo đó, không gian phát triển cần được tiếp cận theo hướng mở, tích hợp và đa chiều, không chỉ bao gồm không gian lãnh thổ mà còn bao gồm các không gian số, dữ liệu, biển, ngầm, đổi mới sáng tạo, văn hoá khoa học – công nghệ, hợp tác quốc tế….

“Từ cái đã có và đang có, chúng ta mở rộng không gian phát triển, tạo dư địa cho sự phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng cho sự phát triển nhanh và bền vững của quốc gia”, PGS. TS. Nguyễn Kim Sơn nói.

Để kiến tạo không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Kim Sơn đã đưa ra bốn định hướng lớn cần được triển khai.

Thứ nhất, đổi mới tư duy về không gian phát triển, chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tư duy hệ thống, liên kết vùng, phát huy lợi thế so sánh của từng địa phương trong các chuỗi giá trị quốc gia, khu vực và toàn cầu.

Thứ hai, tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng bền vững. Mô hình tăng trưởng cần chuyển từ dựa vào đất đai, lao động, vốn sang dựa vào tri thức, công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo; đồng thời phát triển hiệu quả các không gian mới như không gian số, không gian biển, không gian ngầm, không gian tầng thấp.

Thứ ba, đổi mới tư duy quản trị phát triển. Quản trị không gian cần vượt ra khỏi cách tiếp cận hành chính, hướng tới quản trị theo mục tiêu, nguồn lực và kết quả, với cơ chế phối hợp, phân cấp và chia sẻ lợi ích hiệu quả giữa các cấp, ngành, địa phương.

Thứ tư, chuyển từ quy hoạch tĩnh sang quy hoạch kiến tạo, thích ứng. Quy hoạch cần trở thành công cụ tổ chức tương lai, dựa trên dữ liệu, có khả năng cập nhật, điều chỉnh theo các kịch bản phát triển và những biến động lớn trong dài hạn.