Làn sóng sa thải nhân sự vì AI đang diễn ra, nhưng dưới hình thức "tái cơ cấu" 

Từ đầu năm 2025 đến nay đã diễn ra nhiều đợt cắt giảm nhân sự, nhưng hiếm có công ty nào công khai thừa nhận rằng trí tuệ nhân tạo (AI) là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc sa thải.

Thay vào đó, các thuật ngữ như "tái cơ cấu", "tối ưu hóa" hay "sắp xếp lại tổ chức" thường được sử dụng để che giấu thực tế rằng AI đang dần thay thế con người trong lực lượng lao động.

AI: NGUYÊN NHÂN ẨN SAU CÁC ĐỢT CẮT GIẢM NHÂN SỰ

IBM là một trong những công ty hiếm hoi công khai về việc sử dụng AI để thay thế nhân sự. Vào tháng 5/2025, Giám đốc điều hành IBM thông báo công ty đã cắt giảm 200 nhân viên trong bộ phận nhân sự và thay thế họ bằng các chatbot AI. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng tổng số nhân sự của IBM vẫn tăng do công ty đang đầu tư vào các lĩnh vực khác.

Tương tự, công ty fintech Klarna cũng minh bạch về tác động của AI đối với lực lượng lao động. Giám đốc điều hành Klarna, Sebastian Siemiatkowski, chia sẻ trên chương trình Power Lunch của hãng tin CNBC rằng quy mô nhân sự của công ty đã giảm từ khoảng 5.000 xuống còn gần 3.000 nhân viên. Ông khuyến khích mọi người kiểm tra các bài đăng tuyển dụng trên LinkedIn để thấy rõ sự thu hẹp này. 

Theo hãng tin CNBC, các chuyên gia lao động nghi ngờ rằng IBM và Klarna không phải là những trường hợp cá biệt. Tuy nhiên, thay vì công khai về vai trò của AI, nhiều công ty sử dụng các thuật ngữ mơ hồ như "tái cơ cấu" hay "tối ưu hóa" để giải thích cho các đợt sa thải.

Theo bà Christine Inge, giảng viên về phát triển chuyên môn và điều hành tại Đại học Harvard, đây có thể là dấu hiệu của việc "tái định hình lực lượng lao động do AI" mà không được công khai thừa nhận. “Rất ít tổ chức sẵn sàng nói thẳng rằng: 'Chúng tôi đang thay thế con người bằng AI', ngay cả khi đó là điều đang thực sự diễn ra”, bà Inge nhận định.

Ông Jason Leverant, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành của AtWork Group – một công ty cung ứng nhân sự quốc gia với hơn 40.000 lao động phục vụ nhiều ngành nghề – cho rằng việc sử dụng các thuật ngữ trung tính là một cách để các công ty che giấu sự thật. 

“Việc cắt giảm nhân sự trong bối cảnh áp dụng AI quy mô lớn không thể chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên”, ông Leverant nói. Theo ông, các công ty dễ dàng hơn khi định khung việc sa thải như một phần của chiến lược vận hành tổng thể, thay vì thừa nhận rằng đó là kết quả của việc tự động hóa nhờ AI.

Bà Candice Scarborough, Giám đốc an ninh mạng và kỹ thuật phần mềm tại Parsons Corporation, cũng đồng tình rằng các đợt cắt giảm nhân sự gần đây không bắt nguồn từ khó khăn tài chính, đặc biệt khi nhiều công ty vẫn báo cáo lợi nhuận mạnh mẽ. “Chúng trùng hợp một cách đáng ngờ với việc triển khai các hệ thống AI lớn. Điều này cho thấy các công việc bị loại bỏ sau khi các công cụ AI được giới thiệu, chứ không phải trước đó”, bà Scarborough nhận xét.

Bà Scarborough giải thích thêm rằng việc sử dụng các thuật ngữ mơ hồ mang tính chiến lược. “Tái cơ cấu” nghe có vẻ chủ động, “tối ưu hóa kinh doanh” nghe như một chiến lược thông minh, và “tập trung vào cấu trúc chi phí” thì mang tính trung lập. 

“Nhưng kết quả thường giống nhau: con người bị thay thế bởi phần mềm. Việc che giấu những đợt cắt giảm này dưới ngôn ngữ trung tính giúp các công ty tránh được làn sóng phản đối liên quan đến AI, trong khi vẫn tiến hành tự động hóa”, bà Scarborough nhấn mạnh.

CHIẾN LƯỢC “IM LẶNG VÀ QUẢN LÝ RỦI RO”

Theo bà Inge, việc các công ty giữ im lặng về vai trò của AI trong việc cắt giảm nhân sự là một chiến lược có chủ ý. “Việc công khai về việc AI thay thế con người có thể gây ra phản ứng dữ dội từ nhân viên, công chúng, thậm chí từ các cơ quan quản lý. Giữ sự mơ hồ giúp duy trì tinh thần làm việc và quản lý hình ảnh trong quá trình chuyển đổi”, bà Inge giải thích.

Ngoài ra, việc che giấu vai trò của AI còn là một hình thức quản lý rủi ro. Nhiều công ty nhận ra rằng họ có thể đã đánh giá quá cao khả năng của AI. Ông Taylor Goucher, Phó Chủ tịch phụ trách bán hàng và tiếp thị tại Connext Global – một công ty gia công công nghệ thông tin, cho biết: “AI có thể tự động hóa từ 70% đến 90% một quy trình, nhưng phần cuối cùng vẫn cần đến con người, đặc biệt trong các khâu kiểm soát chất lượng, đưa ra quyết định và xử lý các trường hợp đặc biệt”.

Theo ông Goucher, mô hình kết hợp giữa con người và AI sẽ hợp lý hơn trong giai đoạn đầu áp dụng công nghệ này. Tuy nhiên, khi các công việc đã bị cắt giảm, các công ty thường tìm đến các công ty thuê ngoài hoặc thị trường lao động nước ngoài thay vì khôi phục việc làm tại Mỹ. “Khi AI không hoạt động như kỳ vọng, họ âm thầm thuê ngoài hoặc tuyển dụng lại từ các thị trường toàn cầu để lấp khoảng trống”, ông Goucher nói.

Ông Mike Sinoway, Giám đốc điều hành của LucidWorks, một công ty phần mềm tại San Francisco, cho rằng những hạn chế của AI hiện tại và sự thiếu chắc chắn trong ban lãnh đạo về việc áp dụng công nghệ này là lý do khiến AI chưa thực sự chịu trách nhiệm trực tiếp cho nhiều đợt cắt giảm nhân sự. Thay vì né tránh vấn đề AI thay thế con người, ông Sinoway cho rằng nghiên cứu của công ty ông chỉ ra rằng “các lãnh đạo cấp cao đang hoảng loạn vì những nỗ lực AI của họ không mang lại kết quả như mong đợi”.

NHỮNG “NẠN NHÂN” ĐẦU TIÊN CỦA AI

Cách đây 2-3 năm, những người làm việc tự do (freelancer) là nhóm đầu tiên được các công ty thẳng thắn thông báo rằng họ bị thay thế bởi các công cụ AI. Bà Inge cho biết: “Họ thường được thông báo trực tiếp rằng họ bị thay thế bởi một công cụ AI”. Các lĩnh vực như viết nội dung, thiết kế đồ họa và biên tập video chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Hiện nay, xu hướng này đã lan sang lực lượng lao động toàn thời gian.

Bà Inge nhấn mạnh rằng sự minh bạch là cách tiếp cận tốt nhất, nhưng điều này có thể gây ra hậu quả. Bà dẫn chứng trường hợp của Duolingo, khi Giám đốc điều hành Luis von Ahn công bố kế hoạch thay thế các nhà thầu bằng AI vào đầu năm nay, nhưng sau đó phải rút lại một số phát ngôn do phản ứng dữ dội từ công chúng.

“Sau vụ việc của Duolingo, các công ty trở nên e dè hơn khi thừa nhận rằng họ đang sử dụng AI để thay thế việc làm. Mọi người sẽ tức giận khi biết AI đang lấy đi công việc của họ”, bà Inge nói.

Hiện tại, thị trường lao động Mỹ vẫn ổn định, với tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống 4,1% vào tháng 6/2025, theo số liệu từ Trading Economics. Tuy nhiên, các chuyên gia đồng ý rằng trong tương lai, tốc độ thay đổi việc làm do AI sẽ tăng nhanh.

Theo báo cáo Tương Lai Việc Làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, 41% nhà tuyển dụng trên toàn cầu dự kiến giảm lực lượng lao động trong 5 năm tới do tự động hóa AI. Giám đốc điều hành Anthropic, Dario Amodei, gần đây dự đoán rằng AI thế hệ mới như mô hình ngôn ngữ Claude có thể xóa sổ tới một nửa công việc văn phòng cấp thấp.

Bà Inge cho rằng sẽ có một thời điểm trong tương lai khi các công ty buộc phải minh bạch hơn về vai trò của AI trong thị trường lao động, nhưng đến lúc đó, tác động của AI sẽ trở nên quá rõ ràng. “Khi đó, việc thừa nhận sẽ không còn quan trọng nữa”, bà nói. “Mất việc làm sẽ diễn ra trên quy mô lớn, điều duy nhất chúng ta có thể làm là thích nghi”.