Nhân lực cho lĩnh vực lượng tử: Không thể đào tạo đại trà

Khi công nghệ lượng tử được xác định là một trong những hướng công nghệ có khả năng tạo ra những thay đổi lớn trong tương lai, bài toán nhân lực đang trở thành một trong những thách thức quan trọng đối với Việt Nam. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Văn Duy, Trưởng nhóm nghiên cứu Quantum AI Lab, Trường Công nghệ thông tin, Đại học Phenikaa, đây không phải lĩnh vực có thể đào tạo nhân lực theo hướng đại trà, bởi yêu cầu về kiến thức nền tảng và trình độ chuyên môn rất cao, trong khi thị trường việc làm hiện tại vẫn còn hạn chế.

LƯỢNG TỬ LÀ LĨNH VỰC KHÓ, CƠ HỘI VIỆC LÀM HIỆN TẠI CHƯA NHIỀU

Theo TS. Nguyễn Văn Duy, Đại học Phenikaa đang lên kế hoạch xây dựng chương trình đào tạo liên quan đến công nghệ lượng tử và dự kiến triển khai tuyển sinh từ năm sau. Tuy nhiên, thay vì mở một chương trình chỉ tập trung vào lượng tử, nhà trường lựa chọn cách tiếp cận tích hợp, nhằm bảo đảm sinh viên vẫn có nền tảng để làm việc trong những lĩnh vực khác nếu thị trường lượng tử chưa phát triển như kỳ vọng.

“Đây là lĩnh vực khó, cơ hội và số việc làm ở thời điểm hiện tại cũng chưa nhiều”, TS. Nguyễn Văn Duy cho biết. Vì vậy, nếu chương trình chỉ đào tạo thuần về lượng tử, sinh viên có thể gặp rủi ro khi tốt nghiệp nhưng chưa thể tìm được công việc phù hợp trong lĩnh vực này.

Theo ông, cách triển khai tại Phenikaa là mở rộng từ những ngành gần với lượng tử. Chẳng hạn, từ chương trình khoa học máy tính, nhà trường có thể tích hợp các module liên quan đến tính toán lượng tử để hình thành một hướng đào tạo mới về tính toán lượng tử. Song song với đó là chương trình vật lý lượng tử, được phát triển từ nền tảng vật lý và tập trung nhiều hơn vào các công nghệ nền tảng cho phần cứng lượng tử.

“Có hai chương trình: một chương trình về tính toán lượng tử, thiên về tính toán; một chương trình liên quan đến vật lý lượng tử, thiên về các công nghệ sau này sẽ liên quan đến công nghệ nền tảng cho vật lý”, ông nói.

Việc tách hai hướng đào tạo xuất phát từ đặc thù của công nghệ lượng tử. Tính toán lượng tử có sự giao thoa lớn với khoa học máy tính, toán học, thuật toán và học máy, trong khi các lĩnh vực liên quan đến phần cứng lại đòi hỏi kiến thức sâu về vật lý, vật liệu, kỹ thuật và hệ thống thực nghiệm.

Trên thực tế, Quantum AI Lab của Đại học Phenikaa hiện đã hoạt động theo hướng liên ngành, với các lĩnh vực nghiên cứu như thuật toán lượng tử, mô phỏng lượng tử, học máy lượng tử, qubit siêu dẫn và sửa lỗi lượng tử. Nhóm cũng đang triển khai các hoạt động đào tạo về tính toán lượng tử.

TS. Nguyễn Văn Duy cho rằng chương trình đào tạo cần được xây dựng với tầm nhìn ít nhất 4-5 năm, tương ứng với thời gian một sinh viên học và tốt nghiệp đại học. Trong khoảng thời gian đó, ngành lượng tử có thể có những thay đổi đáng kể cả về công nghệ lẫn nhu cầu nhân lực.

“Hiện tại thì lượng tử, với quốc tế, đã được xác định sẽ đẩy mạnh phát triển. Còn tại Việt Nam, lượng tử cũng được cho là ảnh hưởng đến an ninh quốc phòng, tài chính”, ông nhận định.

VIỆT NAM “KHÓ CÓ THỂ ĐỨNG NGOÀI”

Theo ông, đây là lĩnh vực mà Việt Nam “khó có thể đứng ngoài”. Vấn đề đặt ra là phải thúc đẩy phát triển theo cách phù hợp để bắt kịp thế giới, trong đó chuẩn bị nguồn nhân lực là một trong những yêu cầu quan trọng nhất.

Tuy nhiên, khác với một số ngành công nghệ có thể nhanh chóng mở rộng quy mô đào tạo, lượng tử có yêu cầu đặc biệt cao về chuyên môn. “Không thể đào tạo một cách đại trà, mà phải đào tạo chất lượng rất cao”, TS. Nguyễn Văn Duy nhấn mạnh.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên EPJ Quantum Technology, phân tích 3.641 tin tuyển dụng trong lĩnh vực công nghệ lượng tử trên toàn cầu, cho thấy nhu cầu nhân lực đang mở rộng sang kỹ sư, lập trình viên và các nhà nghiên cứu trình độ tiến sĩ. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy ngành lượng tử vẫn đang ở giai đoạn đầu và thị trường việc làm chưa phát triển đồng đều.

Theo TS. Nguyễn Văn Duy, thách thức lớn hiện nay của Việt Nam không chỉ nằm ở việc thiếu sinh viên theo học lượng tử mà còn ở số lượng nhân lực đang trực tiếp làm việc trong lĩnh vực này.

Chưa có nhiều chương trình đại học chuyên biệt về công nghệ lượng tử, nguồn nhân lực hiện tại chủ yếu đến từ những ngành có liên quan. Sinh viên vật lý, khoa học máy tính, kỹ thuật điện, thậm chí hóa học có thể bổ sung thêm kiến thức để chuyển sang nghiên cứu hoặc làm việc trong lĩnh vực lượng tử.

Đây cũng là lý do ông cho rằng Việt Nam không nhất thiết phải chờ đến khi có một ngành đào tạo mang tên “công nghệ lượng tử” mới bắt đầu xây dựng nguồn nhân lực. Một phần nhân lực có thể được hình thành từ quá trình chuyển dịch những người đang học và làm việc trong các lĩnh vực gần với lượng tử.

CHUYỂN DỊCH NGUỒN NHÂN LỰC HIỆN CÓ

Tính toán lượng tử và học máy được đánh giá là những hướng tương đối dễ tiếp cận hơn đối với sinh viên khoa học máy tính và các ngành liên quan đến tính toán. Ngược lại, những lĩnh vực gắn với phần cứng lượng tử đòi hỏi nền tảng chuyên sâu hơn.

“Có những mảng đòi hỏi rất sâu, gắn liền với phần cứng, sinh viên thường phải là sinh viên vật lý mới thực hiện được. Nếu gắn liền với thực nghiệm, việc đào tạo sẽ cần đến rất nhiều yếu tố kỹ thuật và cơ sở hạ tầng”, ông phân tích.

Đại học Phenikaa hiện đã có hoạt động hợp tác với doanh nghiệp trong lĩnh vực tính toán lượng tử để phối hợp đào tạo. Doanh nghiệp sẽ cung cấp tài khoản để sinh viên Phenikaa truy cập hệ thống máy tính lượng tử phục vụ nghiên cứu.

Theo ông, dù các hệ thống máy tính lượng tử hiện nay vẫn đang ở giai đoạn sơ khai và chưa thể giải quyết rộng rãi nhiều bài toán thực tế, việc sinh viên được tiếp cận trực tiếp với hệ thống vẫn có ý nghĩa đối với hoạt động nghiên cứu và đào tạo.

Cùng với đó, bản thân Quantum AI Lab tại Phenikaa đang xây dựng lực lượng nghiên cứu gồm cả sinh viên đại học, sinh viên sau đại học và trợ lý nghiên cứu, cho thấy mô hình phát triển nhân lực lượng tử có thể bắt đầu từ các nhóm nghiên cứu liên ngành thay vì chỉ dựa vào các chương trình đào tạo chuyên biệt.

Với Việt Nam, theo TS. Nguyễn Văn Duy, bài toán trước mắt vì thế không phải đào tạo thật nhiều người mang chuyên môn lượng tử, mà là xây dựng một lực lượng đủ sâu về khoa học và công nghệ, đồng thời có khả năng dịch chuyển giữa các lĩnh vực.

Cách tiếp cận này cũng giúp giảm rủi ro cho người học trong giai đoạn thị trường lượng tử chưa hình thành đầy đủ. Sinh viên được trang bị nền tảng khoa học máy tính, vật lý hoặc kỹ thuật vẫn có thể làm việc trong những lĩnh vực khác, đồng thời có khả năng chuyển sang lượng tử khi nhu cầu thị trường tăng lên.