Thách thức “công bằng số” cho doanh nghiệp vừa và nhỏ trong kỷ nguyên mới

Theo bà Sita Zimpel, Giám đốc dự án ASEAN SME, Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức GIZ tại Việt Nam, nền kinh tế số và thương mại điện tử đang đóng góp mạnh mẽ vào tăng trưởng ở ASEAN – với giá trị dự kiến ​​đạt 1 nghìn tỷ USD vào năm 2030.

Tuy nhiên, không giống các tập đoàn lớn, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) thường thiếu hụt nguồn lực quan trọng khi kinh doanh trong nền kinh tế số. Họ không có đội ngũ chuyên trách về tuân thủ pháp lý, khó cập nhật các quy định trong nước và quốc tế, cũng như các xu hướng phức tạp của kinh tế số.

"LẰN RANH MONG MANH" CỦA DOANH NGHIỆP NHỎ TRONG SÂN CHƠI SỐ

Bà Sita Zimpel cho rằng các SME phải đối mặt với một “ranh giới mong manh” khi kinh doanh trong môi trường số - nơi mà chỉ một sai sót nhỏ trong hiểu biết hoặc tuân thủ cũng có thể dẫn đến rủi ro lớn.

Chẳng hạn, với mong muốn hiểu rõ khách hàng, nhiều doanh nghiệp có thể vô tình vi phạm quyền riêng tư người dùng khi theo dõi, thu thập dữ liệu sai quy định hay quảng cáo nhắm mục tiêu bằng thuật toán. Một số doanh nghiệp sử dụng các thiết kế giao diện (dark patterns) cố tình gây nhầm lẫn để dẫn dắt người dùng làm những việc họ không muốn, hay tạo cảm giác “sắp hết hàng” bằng bộ đếm ngược giả để thúc giục người mua nhanh chóng ra quyết định.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp SME còn đối mặt với một sân chơi không công bằng khi các nền tảng lớn hoạt động như những hệ sinh thái khép kín – vừa là sàn thương mại điện tử, vừa thanh toán, giao hàng và quảng cáo. Thậm chí, các nền tảng lớn có thể đặt ra những quy định gây bất lợi, thậm chí loại các doanh nghiệp nhỏ khỏi cuộc chơi.

“Điều này đặt ra nhiều câu hỏi: người tiêu dùng có thực sự được quyền lựa chọn nhà cung cấp khác không? Các doanh nghiệp nhỏ liệu có thể cạnh tranh công bằng trong môi trường mà một nền tảng nắm quyền chi phối toàn bộ chuỗi giá trị – từ bán hàng đến thanh toán?”, bà Sita Zimpel nói. Bên cạnh đó, cơ chế bồi thường, xử lý khiếu nại trong môi trường số vẫn còn phức tạp, khiến cả doanh nghiệp và người tiêu dùng đều khó tìm được sự công bằng khi có tranh chấp.

Theo bà Sita Zimpel, có ba lý do chính khiến “sự công bằng” trở thành yếu tố thiết yếu trong nền kinh tế số.

Thứ nhất, yêu cầu từ thị trường và cơ quan quản lý đang thay đổi nhanh chóng. Doanh nghiệp – dù lớn hay nhỏ – đều cần chứng minh rằng mình hoạt động minh bạch, công bằng và có trách nhiệm. Người tiêu dùng, đối tác và cơ quan quản lý hiện nay đều đòi hỏi cao hơn về đạo đức và tính tuân thủ.

Thứ hai, việc tuân thủ quy định không chỉ giúp doanh nghiệp tránh rủi ro bị điều tra hay xử phạt, mà còn là cách để củng cố uy tín, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng đến phát triển bền vững.

Thứ ba, niềm tin của người tiêu dùng ngày càng trở nên quan trọng. Người mua không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn chú ý đến cách doanh nghiệp hành xử – có đạo đức, có trách nhiệm hay không. Một doanh nghiệp công bằng, minh bạch và có trách nhiệm xã hội sẽ dễ dàng xây dựng danh tiếng tốt và chiếm lợi thế trên thị trường.

BÀI TOÁN CÔNG BẰNG SỐ: VỪA BẢO VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG, VỪA KHÔNG TẠO GÁNH NẶNG CHO DOANH NGHIỆP

Bà Sita Zimpel cho biết cuộc thảo luận về “sự công bằng kỹ thuật số” đang diễn ra sôi nổi ở cấp độ quốc tế. Liên minh châu Âu (EU) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã thúc đẩy vấn đề về sự công bằng số này từ năm 2022, gắn với việc bảo vệ người tiêu dùng trước các hành vi không minh bạch trên nền tảng số.

Cụ thể, EU đã tiên phong với các đạo luật như Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số (DMA) về cạnh tranh, Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) về quản lý nền tảng, Quy định Bảo vệ Dữ liệu Chung (GDPR) và Quy định An toàn Sản phẩm Chung (GPSR).

Năm ngoái, EU đã tiến hành một “Đánh giá Tính phù hợp” (Fitness Check) đối với các chính sách người tiêu dùng số để xem liệu các chỉ thị hiện hành – như về hành vi thương mại không công bằng, quyền của người tiêu dùng và điều khoản hợp đồng – còn phù hợp với bối cảnh kỹ thuật số mới hay không.

“Một đặc điểm quan trọng của các quy định châu Âu là tính ngoại lãnh thổ: bất kỳ doanh nghiệp nào, dù ở Việt Nam hay bất kỳ đâu, nếu cung cấp dịch vụ cho người tiêu dùng châu Âu, đều phải tuân thủ các quy định”, bà Sita Zimpel nói. “Điều đó khiến các đạo luật như Đạo luật AI hay sắp tới là Đạo luật Công bằng Kỹ thuật số (Digital Fair Act) có sức ảnh hưởng toàn cầu”.

Chuyên gia Sita Zimpel đã đưa ra ví dụ điển hình ở Singapore, nơi các cơ quan và hiệp hội đã có cách tiếp cận chủ động, linh hoạt trong việc quản lý dịch vụ “Mua trước – trả sau” (BNPL). Theo đó, khi hình thức thanh toán này trở nên phổ biến, Hiệp hội Người tiêu dùng Singapore (CASE) bắt đầu nhận được nhiều phản ánh về việc người dùng không hiểu rõ điều kiện sử dụng hoặc bị các công ty BNPL gây hiểu lầm.

“Thay vì chờ đợi các quy định chính thức từ nhà nước, CASE đã chủ động mời các bên liên quan – như Hiệp hội Fintech, các hiệp hội doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng các cơ quan quản lý như Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Singapore, Cơ quan Tiền tệ Singapore – cùng xây dựng Bộ Quy tắc Ứng xử Tự nguyện. Bộ quy tắc này giúp hạn chế tình trạng người tiêu dùng vay nợ quá mức, đồng thời tạo ra khung hoạt động minh bạch cho các nhà cung cấp BNPL”, bà Sita Zimpel cho biết.

Sau một thời gian áp dụng thử và điều chỉnh, bộ quy tắc này được chính thức hóa và trở thành chương trình chứng nhận bắt buộc.

Trở lại với Việt Nam, bà Sita Zimpel cho rằng để Việt Nam có thể áp dụng các nguyên tắc về công bằng số một cách hiệu quả – vừa bảo vệ người tiêu dùng, vừa không tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, sẽ cần một cách tiếp cận linh hoạt, khuyến khích “đồng quản lý từ cơ sở” – tức là sự kết hợp giữa khung pháp lý của Nhà nước và các bộ quy tắc ứng xử tự nguyện do doanh nghiệp chủ động xây dựng và thực hiện.

“Điều quan trọng, sự công bằng không phải là rào cản, mà là nền tảng cho đổi mới và phát triển bền vững trong nền kinh tế số”, bà Sita Zimpel nói. “Khi thị trường vận hành dựa trên minh bạch, bao trùm, trách nhiệm giải trình và quyền tiếp cận công bằng với cơ chế giải quyết tranh chấp, đó chính là lúc môi trường số trở nên lành mạnh, cạnh tranh và đáng tin cậy hơn cho tất cả các bên tham gia”.