AI bùng nổ, kéo theo những rủi ro mới với ổn định tài chính

Phát biểu tại một hội nghị do ngân hàng trung ương Ấn Độ tổ chức, ông Pablo Hernandez de Cos, người đứng đầu Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), cho rằng tiềm năng của AI là có thật, nhưng tốc độ đầu tư hiện nay cũng đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách phải thận trọng hơn.

TỔNG ĐẦU TƯ AI TRÊN TOÀN CẦU CÓ THỂ LÊN TỚI 4.000 TỶ USD VÀO NĂM 2030

Theo BIS, 5 tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới dự kiến chi hơn 1.000 tỷ USD cho AI trong hai năm 2025-2026. Trong khi đó, các dự báo của ngành cho thấy tổng đầu tư AI trên toàn cầu có thể tăng từ khoảng 500 tỷ USD hiện nay lên tới 4.000 tỷ USD vào năm 2030.

Quy mô này khiến AI không còn chỉ là câu chuyện công nghệ. Dòng vốn đổ vào trung tâm dữ liệu, chip, máy chủ, mạng lưới và các hạ tầng liên quan đang ngày càng có ảnh hưởng tới nhu cầu đầu tư, thương mại, thị trường vốn và triển vọng tăng trưởng của nhiều nền kinh tế.

Ông Hernandez de Cos cho rằng AI không làm thay đổi nhiệm vụ của các ngân hàng trung ương trong điều hành chính sách tiền tệ, nhưng khiến nền kinh tế trở nên khó phân tích hơn. Lý do là AI đồng thời tác động tới cả tổng cầu, tổng cung và thị trường tài chính.

Đáng chú ý, làn sóng đầu tư AI ngày càng được tài trợ bằng nợ và tín dụng tư nhân, thay vì chủ yếu dựa vào lợi nhuận của doanh nghiệp. Theo người đứng đầu BIS, đây là yếu tố cần được theo dõi chặt chẽ bởi một phần đáng kể nguồn vốn này vẫn nằm trong các cấu trúc “thiếu minh bạch và có tính liên kết”.

SỰ BÙNG NỔ CỦA AI CŨNG ĐANG LÀM THAY ĐỔI DÒNG CHẢY THƯƠNG MẠI TOÀN CẦU

Những nền kinh tế có vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ như Hàn Quốc, Singapore, Malaysia và Đài Loan đang hưởng lợi từ giá xuất khẩu cao hơn đối với chip AI và các thiết bị phục vụ hạ tầng AI.

Ở chiều ngược lại, mức độ tập trung cao của thị trường và kỳ vọng lớn về lợi nhuận có thể trở thành điểm dễ tổn thương nếu kết quả kinh doanh không đáp ứng được những kỳ vọng đang được đặt ra.

Ông Hernandez de Cos lưu ý rằng định giá cao, sự tập trung thị trường và các cấu trúc tài chính thiếu minh bạch có thể làm gia tăng rủi ro khi lợi nhuận doanh nghiệp thấp hơn dự kiến.

Ông không cho rằng làn sóng AI nhất thiết sẽ dẫn đến một cuộc khủng hoảng, nhưng quy mô và tốc độ của dòng vốn hiện nay, cùng sức nặng của những kỳ vọng về lợi nhuận trong tương lai, là những yếu tố cần được nhìn nhận thận trọng. Ông đồng thời liên hệ với một số giai đoạn bùng nổ đầu tư trong quá khứ, như thời kỳ mở rộng đường sắt hay làn sóng công nghệ dotcom.

Tuy vậy, AI không chỉ tạo ra rủi ro. Công nghệ này đang cho thấy khả năng cải thiện năng suất đáng kể trong nhiều công việc cụ thể. Các nghiên cứu được BIS dẫn lại cho thấy năng suất có thể tăng từ 10% đến 65% tùy từng nhiệm vụ, đặc biệt trong lập trình, tư vấn và viết nội dung chuyên môn.

Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ những cải thiện đó có thể chuyển thành mức tăng năng suất của toàn bộ nền kinh tế đến đâu.

Các ước tính hiện nay cho thấy AI có thể giúp tốc độ tăng năng suất nhân tố tổng hợp tăng khoảng 0,5 điểm phần trăm mỗi năm. Tuy nhiên, mức tác động thực tế còn phụ thuộc vào tốc độ ứng dụng AI cũng như khả năng phân bổ lại lao động và vốn giữa các ngành và lĩnh vực.

AI VỪA TĂNG NĂNG SUẤT, VỪA ĐẶT LẠI BÀI TOÁN VIỆC LÀM

Tác động của AI đối với thị trường lao động cũng đang trở thành một biến số quan trọng của nền kinh tế. Theo ông Hernandez de Cos, AI có thể giúp người lao động nâng cao năng suất, nhưng đồng thời có khả năng thay thế một số công việc nhận thức mang tính thường xuyên, lặp lại.

Cho đến nay, những tác động về mất việc làm vẫn còn tương đối hạn chế. Tuy nhiên, một số dấu hiệu đã xuất hiện trong các lĩnh vực như chăm sóc khách hàng, lập trình và công việc hành chính. Điều này khiến đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động trở thành một yêu cầu ngày càng quan trọng trong quá trình chuyển đổi.

Lợi ích từ AI cũng không phân bổ đồng đều giữa các nền kinh tế. Các nước phát triển được dự báo hưởng lợi sớm hơn nhờ khu vực dịch vụ lớn và khả năng sẵn sàng triển khai AI cao hơn. Trong khi đó, triển vọng của các nền kinh tế mới nổi đa dạng hơn, phụ thuộc nhiều vào năng lực hạ tầng, kỹ năng lao động và khả năng đưa AI vào hoạt động kinh tế.

Ấn Độ được ông Hernandez de Cos đánh giá là một trường hợp có “cơ hội thực sự” để thu hẹp khoảng cách với các nền kinh tế phát triển, nhờ nền tảng hạ tầng số công cộng đã được xây dựng tương đối rộng.

Nhìn rộng hơn, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI có thể tạo ra bao nhiêu giá trị, mà còn là dòng vốn khổng lồ đang được đổ vào lĩnh vực này sẽ tạo ra giá trị với tốc độ nào và được phân bổ ra sao.

Nếu kỳ vọng về doanh thu và năng suất được hiện thực hóa, AI có thể trở thành động lực mới cho tăng trưởng và năng suất toàn cầu. Nhưng nếu dòng vốn tăng nhanh hơn khả năng tạo ra lợi nhuận, trong khi nguồn tài trợ ngày càng dựa nhiều vào nợ và tín dụng tư nhân, những liên kết tài chính khó quan sát có thể trở thành nguồn rủi ro mới.

Vì vậy, theo người đứng đầu BIS, tiềm năng của AI là rất lớn, nhưng quy mô đầu tư hiện tại cũng cho thấy nền kinh tế thế giới cần theo dõi kỹ hơn cách làn sóng đầu tư này được tài trợ, phân bổ và chuyển hóa thành tăng trưởng thực chất.