AI sẽ tái định hình lực lượng lao động Đông Nam Á nhanh hơn mọi dự đoán

Trí tuệ nhân tạo đã vượt khỏi vai trò một khái niệm thời thượng để trở thành lực kéo mang tính cấu trúc, định nghĩa lại cách con người làm việc, học tập và xây dựng sự nghiệp.

Các báo cáo trong năm 2025 của IMDA, LinkedIn, Bain cùng nhiều tổ chức nghiên cứu chính sách đều đưa ra chung một kết luận: hiểu biết về AI đang trở thành yêu cầu nền tảng đối với hầu hết lao động tại Đông Nam Á, và đến năm 2030 sẽ là chuẩn mực bắt buộc. Tốc độ chuyển hóa này diễn ra nhanh hơn dự đoán của cả chính phủ lẫn doanh nghiệp.

ĐÔNG NAM Á BƯỚC VÀO GIAI ĐOẠN BÙNG NỔ AI

Theo trang Techcollectivesea, nếu các cuộc thảo luận toàn cầu thường tập trung vào Mỹ hay Trung Quốc, Đông Nam Á lại nổi lên như một trong những thị trường lao động thay đổi nhanh nhất thế giới. Lực đẩy đến từ tốc độ số hóa nhanh, dân số trẻ và áp lực tự động hóa ngày càng lớn.

Doanh nghiệp trong khu vực đã bắt đầu triển khai các mô hình vận hành có hỗ trợ AI, còn chính phủ thì điều chỉnh chiến lược quốc gia để định vị vai trò mới trong kỷ nguyên tự động hóa. Quá trình chuyển đổi này hứa hẹn tạo ra thay đổi mạnh mẽ nhưng cũng chứa nhiều chênh lệch, mở ra cả rủi ro và cơ hội cho người lao động, chủ sử dụng lao động và nhà hoạch định chính sách.

Singapore và Malaysia hiện là hai thị trường đi đầu. Cả hai đều sở hữu hạ tầng số mạnh, hành lang pháp lý rõ ràng và môi trường doanh nghiệp cởi mở với đổi mới. IMDA của Singapore đưa ra các khung năng lực và chương trình tăng tốc nhân tài kết nối doanh nghiệp với hệ thống đào tạo, trong khi Malaysia tích hợp AI vào chiến lược chuyển đổi ngành sản xuất, logistics và dịch vụ công.

Nhờ nền tảng này, doanh nghiệp tại hai nước đã chuyển từ thử nghiệm sang triển khai quy mô lớn, ứng dụng AI vào marketing, kỹ thuật và dịch vụ chuyên môn. Thị trường lao động bước vào giai đoạn xuất hiện các “vai trò lai” — nơi con người kết hợp chuyên môn nghiệp vụ với khả năng ra quyết định dựa trên AI.

Trong khi đó, các nền kinh tế như Indonesia, Việt Nam và Philippines lại đối mặt với thách thức khác. Dù có hệ sinh thái công nghệ sôi động và lực lượng lao động đông đảo, khoảng cách kỹ năng đang nới rộng khi tự động hóa tăng tốc. Hạ tầng số chưa đồng đều, chi phí tính toán cao và cơ hội đào tạo hạn chế khiến người lao động khó tiếp cận AI đúng cách. Nếu tình trạng này kéo dài, khu vực có nguy cơ bước vào một “nền kinh tế AI hai tốc độ”.

NHIỀU KỸ NĂNG MỚI DO AI TẠO RA, NGƯỜI LAO ĐỘNG BUỘC PHẢI BIẾT ĐỂ BẮT KỊP

Khi AI thâm nhập sâu vào từng quy trình tổ chức, nhu cầu kỹ năng cũng thay đổi. Thống kê từ LinkedIn và khảo sát của Bain cho thấy nhiều nhóm năng lực đang nhanh chóng trở thành trụ cột mới của thị trường việc làm.

Quản trị dữ liệu nổi lên như yêu cầu thiết yếu khi khối lượng dữ liệu nhạy cảm tăng mạnh. AI được ứng dụng rộng rãi, cho phép kỹ sư phần mềm rút ngắn đáng kể thời gian phát triển. Các hoạt động marketing, thương mại và sản xuất nội dung cũng dịch chuyển sang mô hình AI hỗ trợ. Doanh nghiệp đang chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang vận hành AI ở quy mô lớn.

Điểm đáng chú ý là các kỹ năng này không còn giới hạn trong nhóm lao động công nghệ. Từ chiến lược kinh doanh, phát triển sản phẩm, tài chính đến vận hành tuyến đầu, mọi bộ phận đều cần hiểu và sử dụng AI ở mức độ nhất định. AI đang xóa nhòa ranh giới kỹ thuật bằng cách giảm đáng kể rào cản tiếp cận. Giá trị cốt lõi của người lao động vì thế nằm ở khả năng kết hợp kiến thức chuyên môn với sự thành thạo công cụ AI.

Sự dịch chuyển này mở ra cơ hội cho những người muốn chuyển đổi giữa chừng sự nghiệp. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra câu hỏi cấp bách: doanh nghiệp làm thế nào để nhân viên có đủ thời gian và điều kiện học tập các kỹ năng mới một cách thực chất?

Nghiên cứu của AWS cho thấy những lao động tiếp cận AI sớm có mức tăng lương cao hơn, năng suất tốt hơn và cơ hội dịch chuyển công việc rộng mở hơn. Ngược lại, doanh nghiệp không đầu tư bài bản cho đào tạo lại sẽ gặp trở ngại lớn khi triển khai AI, từ tiến độ chậm đến chi phí vận hành tăng.

Rủi ro lớn nhất không nằm ở việc chậm triển khai công nghệ, mà ở việc lực lượng lao động không sẵn sàng. Các doanh nghiệp buộc phải xây dựng chiến lược đào tạo đa tầng: tích hợp năng lực AI vào khung đánh giá nghề nghiệp, cập nhật mô tả công việc theo các vai trò lai, và thiết kế quy trình làm việc ưu tiên phối hợp giữa người – máy.

Nhiều công ty đã bắt đầu tài trợ khóa học ngắn hạn, triển khai “huấn luyện viên AI” nội bộ và thiết lập môi trường thử nghiệm an toàn để nhân viên thực hành.

BA NĂM TỚI SẼ MANG TÍNH QUYẾT ĐỊNH

Dù nhiều chính phủ Đông Nam Á nhấn mạnh tầm quan trọng của AI, làn sóng chuyển đổi sắp tới đòi hỏi sự thay đổi có trọng tâm và phối hợp chặt chẽ hơn. Chính sách đào tạo quốc gia phải ưu tiên cơ hội tiếp cận cho lực lượng lao động trung niên và người dân ở vùng nông thôn — hai nhóm dễ bị bỏ lại nhất trong cuộc chuyển đổi số.

Các mô hình chứng chỉ ngắn hạn, được trợ giá và cập nhật liên tục, sẽ đóng vai trò then chốt, bởi các chương trình đào tạo truyền thống kéo dài nhiều năm không thể theo kịp tốc độ đổi mới của AI. Bên cạnh đó, mô hình học nghề kết hợp thực hành – cố vấn – trải nghiệm công việc sẽ giúp hình thành nguồn nhân lực có kỹ năng phù hợp ngay từ khi bước vào doanh nghiệp.

Sự phối hợp giữa các quốc gia trong khu vực cũng trở nên quan trọng khi doanh nghiệp hoạt động xuyên biên giới và cần khung kỹ năng thống nhất để đánh giá nhân sự. Thêm vào đó, các rào cản mang tính cấu trúc như chi phí điện toán, hạ tầng dữ liệu hay chất lượng kết nối vùng sâu, vùng xa cần được giải quyết bằng những khoản đầu tư dài hạn.

Tác động nhanh của AI đang làm thay đổi nhiều nhóm nghề tưởng như an toàn trước đây. Marketer ứng dụng AI để cá nhân hóa nội dung, nhà tuyển dụng dùng AI sàng lọc hồ sơ, kỹ sư phần mềm tăng tốc độ phát triển nhờ AI hỗ trợ, còn đội ngũ vận hành tối ưu hóa logistics bằng phân tích dữ liệu theo thời gian thực. Thay vì thay thế con người, AI đang nâng tầm năng lực của họ, với điều kiện người lao động thích ứng đủ nhanh và doanh nghiệp có lộ trình hỗ trợ phù hợp.

Ba năm tới sẽ mang tính quyết định: hoặc Đông Nam Á tận dụng tối đa lợi thế AI, hoặc rơi vào tình trạng phát triển chắp vá, nơi chỉ một số nhóm lao động hoặc quốc gia hưởng lợi. Các chính phủ và doanh nghiệp có cơ hội thiết kế một thị trường lao động cạnh tranh và bao trùm hơn. Người lao động cũng đứng trước thời điểm vàng để bước vào các vai trò lai giàu tiềm năng, có thu nhập cao hơn và tính linh hoạt lớn hơn.