Chiến lược phát triển năng lực từ STEM: Câu chuyện ngôi trường ngoại thành đến cuộc thi vô địch quốc gia

Sau chưa đầy một năm triển khai chương trình STEM lập trình robot vào giảng dạy chính khóa, Trường Trung học cơ sở Kiều Phú (xã Quốc Oai, Hà Nội) đã lần đầu đưa học sinh tham dự Cuộc thi Vô địch Quốc gia STEM, AI và Robotics (VSAR) năm học 2025 - 2026 do Báo Tiền phong, Hội đồng Đội Trung ương, Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia và Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức dưới sự chỉ đạo của Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, đồng thời giành 4 giải thưởng tại nội dung “VNV Robotics Challenge Quốc gia 2026” bảng trung cấp.

Từ góc nhìn thành tích, đây là một dấu mốc đáng ghi nhận. Tuy nhiên, từ góc nhìn công nghệ giáo dục, điều đáng nói hơn nằm ở cách một Trường Trung học cơ sở đang tiếp cận STEM như một chiến lược phát triển năng lực, thay vì một hoạt động trải nghiệm đơn lẻ.

Thầy giáo Nguyễn Doãn Tiến, Bí thư Chi bộ, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Kiều Phú, cho biết ngay từ đầu năm học, Ban Giám hiệu đã quyết định đưa chương trình STEM lập trình robot vào giảng dạy chính thức tại nhà trường nhằm mục tiêu tạo điều kiện cho các em học sinh tiếp cận lập trình robot từ sớm, góp phần phát triển toàn diện về kiến thức, tư duy sáng tạo và kỹ năng thực hành.

“Chúng tôi không bắt đầu bằng câu hỏi mua bộ robot nào, mà bắt đầu bằng câu hỏi học sinh cần năng lực gì trong 5 - 10 năm tới. Khi xác định được điều đó, STEM lập trình robot trở thành công cụ, không phải mục tiêu", thầy Tiến nói.

Theo thầy Tiến, nhà trường xác định ba năng lực cốt lõi học sinh cần được hình thành sớm gồm: tư duy thuật toán, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng cộng tác trong môi trường công nghệ. “Robot chỉ là phương tiện để các em nhìn thấy logic vận hành của công nghệ bằng trải nghiệm thật” - Thầy nói.

TỪ LỖI CODE ĐẾN BẢN LĨNH CÔNG NGHỆ

Những buổi học STEM lập trình robot tại trường THCS Kiều Phú không diễn ra theo mô hình “thầy làm - trò xem”, mà các em học sinh tự lắp ráp, tự lập trình, tự kiểm thử và tự tìm nguyên nhân khi robot không hoàn thành nhiệm vụ trên sa bàn. Có những bài toán phải chỉnh sửa hàng chục lần, có những đoạn mã phải viết lại từ đầu. Thầy và trò nhà trường cùng học thông qua thực hành, thử sai và tối ưu liên tục.

TS. Bùi Quý Thuấn, Giảng viên Đại học Phenikaa, người nhiều năm nghiên cứu về STEM và chuyển đổi số trong giáo dục, cho rằng đây là điểm khác biệt giữa STEM thực chất và STEM trình diễn.

“Khi một học sinh sửa lỗi code, phân tích vì sao robot lệch quỹ đạo, rồi tối ưu thuật toán để robot hoàn thành nhiệm vụ tốt hơn, các em đang học đúng bản chất của khoa học và công nghệ: quan sát dữ liệu, đưa giả thuyết, thử nghiệm và cải tiến", TS Thuấn nói.

Theo ông, trong bối cảnh AI ngày càng thay thế những tác vụ lặp lại, năng lực mà giáo dục phổ thông cần hình thành không phải là biết dùng công cụ, mà là biết tư duy như người tạo ra công cụ.

“Một học sinh được học STEM lập trình robot từ cấp THCS có thể chưa trở thành kỹ sư, nhưng các em đang được tiếp cận tư duy hệ thống - thứ sẽ quyết định năng lực cạnh tranh trong 10 - 15 năm tới.”

KHI STEM TRỞ THÀNH CHIẾN LƯỢC, KHÔNG CÒN LÀ PHONG TRÀO

Kết quả 4 giải thưởng tại sân chơi quốc gia là một thành quả đáng khích lệ với một đơn vị lần đầu tham dự. Đoàn học sinh Trường THCS Kiều Phú giành 1 giải Ba và 3 giải Khuyến khích trong bối cảnh nhiều đội thi khác đã có nhiều năm kinh nghiệm. Nhưng theo nhà trường, điều quan trọng hơn là tạo ra một hệ sinh thái học tập mới bên trong trường học.

Thầy Nguyễn Doãn Tiến cho biết nếu mục tiêu chỉ là đi thi lấy giải, chương trình sẽ rất ngắn hạn. "Điều chúng tôi hướng tới là đưa STEM thành một phần văn hóa học tập của nhà trường, nơi học sinh được quyền thử, được quyền sai và được quyền sáng tạo", thầy Tiến nói.

Quan điểm này cũng được TS. Bùi Quý Thuấn đồng tình: “Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà giáo dục STEM không thể chỉ nằm ở các thành phố lớn hay trường chuyên. Khi một trường phổ thông ở địa phương có thể xây dựng được mô hình robotics bài bản và tạo ra kết quả, điều đó cho thấy khoảng cách công nghệ trong giáo dục đang dần được thu hẹp".

BÀI TOÁN TIẾP THEO: TỪ ROBOTICS TỚI AI LITERACY

Theo các chuyên gia, robotics mới chỉ là bước khởi đầu. Trong 3 - 5 năm tới, các mô hình STEM hiệu quả sẽ phải tiến thêm một bước, từ việc dạy lập trình điều khiển sang xây dựng AI literacy - năng lực hiểu, sử dụng, đánh giá và tương tác với trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm, hiệu quả và nhân văn.

TS. Bùi Quý Thuấn nhận định: “Nếu robotics giúp học sinh hiểu máy vận hành như thế nào, thì AI literacy sẽ giúp các em hiểu dữ liệu vận hành thế giới ra sao. Hai năng lực này cần được tích hợp càng sớm càng tốt".

Với Trường Trung học cơ sở Kiều Phú, những giải thưởng đầu tiên có thể chỉ là điểm khởi đầu. Nhưng ở góc nhìn rộng hơn, đây là một tín hiệu cho thấy chuyển đổi số trong giáo dục phổ thông Việt Nam đang bắt đầu đi vào chiều sâu - từ những lớp học nhỏ, những dòng code đầu tiên, và những học sinh dám thử lại sau mỗi lần robot đi sai hướng.