Kết nối nguồn lực, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo về nước tại Việt Nam

Ngày 14/11, UNESCO Water Challenge 2025 Immersion Day đã diễn ra, đánh dấu kết thúc hành trình ba tháng triển khai của Top 3 sáng kiến xuất sắc nhất trong chương trình UNESCO Water Challenge for Young Innovators 2025. Đây là hoạt động trong khuôn khổ Tuần lễ Thanh niên Hành động vì Khí hậu Việt Nam 2025 (Vietnam Youth Climate Action Week – YCAW 2025).

4 THÁCH THỨC LỚN VỀ NƯỚC MÀ VIỆT NAM ĐANG ĐỐI MẶT

Bà Trần Lan Hương, Trưởng Ban Khoa học Tự nhiên UNESCO Việt Nam, khẳng định UNESCO Water Challenge for Young Innovators 2025 không chỉ là sân chơi cho các nhóm thanh niên, mà còn là minh chứng cho nỗ lực chung của cộng đồng trong việc thúc đẩy khoa học, đổi mới sáng tạo và nuôi dưỡng khát vọng hành động vì một tương lai bền vững.

Chương trình ra đời nhằm khuyến khích thanh niên xây dựng các đề xuất và giải pháp thực tiễn, sáng tạo, hướng tới giải quyết các vấn đề nước tại Việt Nam. “UNESCO đánh giá đây là minh chứng rõ ràng rằng khi thanh niên được trao cơ hội, có sự đồng hành của chuyên gia, họ sẽ phát huy tối đa trí tuệ, nhiệt huyết và sáng tạo để tạo ra tác động thiết thực”, bà Hương cho biết.

Theo bà Hương, Việt Nam đang đối mặt với 4 thách thức lớn về nước. Thứ nhất, mặc dù Việt Nam có tổng lượng nước và lượng mưa hàng năm dồi dào, song lại đối mặt với thách thức nước phân bố không đồng đều theo không gian và thời gian.

Mùa khô thiếu nước, mùa mưa lại thừa, tạo áp lực lớn trong quản lý, hoạch định chính sách và triển khai các sáng kiến ở mọi cấp. Các giải pháp từ cấp nhà nước đến địa phương đều phải thích ứng với tình trạng bất ổn này, bởi không thể thay đổi mùa vụ hay quy luật tự nhiên của lượng mưa.

Thứ hai, biến đổi khí hậu đang tác động mạnh mẽ đến nguồn nước. Việt Nam chứng kiến các hiện tượng thiên tai ngày càng bất thường, từ bão, lũ đến mưa lớn vượt mức tính toán thiết kế hạ tầng.

Thứ ba, tình trạng xâm nhập mặn và nước biển dâng ngày càng nghiêm trọng, đặc biệt ở Đồng bằng sông Cửu Long và ven biển miền Trung, ảnh hưởng đến sinh kế, sản xuất nông nghiệp và nguồn nước sinh hoạt.

Thứ tư, ô nhiễm tài nguyên nước. Áp lực từ phát triển kinh tế – xã hội, đô thị hóa nhanh, hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt đã khiến chất lượng nước suy giảm nghiêm trọng. Nguồn nước bị khai thác quá mức, đồng thời lượng chất thải chưa qua xử lý ngày càng nhiều, khiến tình trạng ô nhiễm trở thành vấn đề nhức nhối.

“Đây là những vấn đề toàn cầu, nhưng trong bối cảnh Việt Nam – quốc gia vừa chịu nhiều tác động tự nhiên, vừa tăng trưởng nhanh và đô thị hóa mạnh – những thách thức này trở nên đặc biệt rõ nét”, bà Trần Lan Hương nói. UNESCO Water Challenge chính là một phần quan trọng trong chuỗi chương trình Climate Youth Action Week 2025, kết hợp khoa học, đổi mới sáng tạo và sức mạnh của thanh niên để hướng tới giải pháp bền vững.

Anh Trần Nguyễn Hoàng Long, Cán bộ Viện Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu, Đại học Cần Thơ), Đại diện Việt Nam trong “90 Youth Voices 2024” tại Luân Đôn (Vương quốc Anh), cho biết nhiều năm gần đây đã chứng kiến rất rõ sự thay đổi của dòng chảy, sự suy giảm nghiêm trọng lượng phù sa, và những thách thức kéo theo trong vấn đề an ninh nguồn nước cũng như an ninh lương thực của khu vực và của cả Việt Nam.

"Biến đổi khí hậu cũng tác động ngày càng nặng nề lên đời sống của người dân vùng ven biển đồng bằng, những điều đó khiến tôi nhận thức rất rõ ràng rằng tình trạng này đang thật sự cấp bách”, anh Long nói.

TRAO QUYỀN CHO THANH NIÊN LÀ ĐIỀU “CHẮC CHẮN PHẢI LÀM”, ĐẶC BIỆT TRONG ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Dưới góc độ của một người làm giảng viên đại học, thường xuyên tiếp xúc với sinh viên, đồng thời làm về ươm tạo – sáng tạo và làm việc không chỉ với sinh viên mà còn với các nhà khoa học, ông Nguyễn Trung Dũng, Giám đốc BK Holdings, cho biết việc trao quyền cho thanh niên là điều "chắc chắn phải làm", đặc biệt trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo.

“Khi nghe các nhóm bạn trẻ trình bày những ý tưởng liên quan đến đổi mới sáng tạo, đặc biệt là trong lĩnh vực tài nguyên nước, tôi cảm thấy rất thích thú vì sự đa dạng được thể hiện rất rõ. Đó là sự kết hợp giữa sức trẻ, sự táo bạo của thanh niên với sự thông thái và kinh nghiệm của các mentor, các nhà khoa học, các thầy cô. Những nhóm có sự kết hợp đa dạng ấy – giữa người trẻ và chuyên gia – thường thể hiện được rất nhiều điểm mạnh”, ông Nguyễn Trung Dũng nói.

Theo ông, tính đa dạng là cốt lõi của đổi mới sáng tạo. Do đó, khi nhìn rộng ra, sự tham gia của thanh niên, cùng với sự hỗ trợ đến từ một hệ sinh thái đa dạng, sẽ tạo ra nhiều khả năng thành công hơn.

Ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện của UNESCO tại Việt Nam, chia sẻ: “Chúng ta cần trao quyền cho thanh niên trở thành những người gìn giữ nguồn nước, bởi chính sự sáng tạo và cam kết của họ sẽ định hình một tương lai bền vững cho tất cả chúng ta”.

KẾT NỐI CÁC NGUỒN LỰC ĐỂ TẠO RA TÁC ĐỘNG THỰC SỰ

Đáng chú ý, theo bà Trần Lan Hương, hiện nay, các hoạt động đổi mới sáng tạo đang diễn ra trên nhiều tầng khác nhau. Ở cấp địa phương, nhiều sáng kiến do chính thanh niên khởi xướng và vận hành đang được triển khai.

Ở cấp doanh nghiệp, học thuật và các trường đại học, nguồn lực cũng đang được tạo ra đáng kể. Bên cạnh đó, chính phủ, các cơ quan nhà nước, các tổ chức quốc tế và phi chính phủ cũng đóng góp vào bức tranh đa dạng này, tạo thành một hệ sinh thái đa tầng, đa chủ thể.

Chính vì vậy, bà Hương cho rằng câu hỏi không còn là “có cần thiết hay không”, mà là mức độ cấp bách của việc “kết nối các nguồn lực”.

“Đây thực sự là một vấn đề “khẩn thiết” trong bối cảnh hiện nay. Khi nhắc đến đổi mới sáng tạo, không chỉ là những sáng kiến riêng lẻ, mà còn là khả năng tổng hợp và phối hợp các nguồn lực. Những mô hình hỗ trợ hay hợp tác công – tư đều hướng đến cùng một câu hỏi: làm thế nào để các bên kết nối, phối hợp và xây dựng các chương trình, hoạt động hỗ trợ phù hợp, từ đó tạo ra tác động thực sự”, bà Trần Lan Hương nói.

“Những tác động này không chỉ dừng lại ở kết quả ngắn hạn của dự án hay trong vòng 5 năm, mà cần hướng tới các “tác động dài hạn” – những kết quả có thể tồn tại và phát triển trong 10, 20 năm tới. Đây mới là thước đo quan trọng của một hệ sinh thái vững mạnh”.

UNESCO Water Challenge for Young Innovators 2025 là sáng kiến do UNESCO tại Việt Nam phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Đổi mới và Phát triển (IID) tổ chức, hướng tới tìm kiếm, tuyển chọn và hỗ trợ các giải pháp khoa học - công nghệ - xã hội nhằm giải quyết các vấn đề thực tiễn về nước tại Việt Nam.

Chương trình được phát động vào tháng 7/2025 và đã thu hút gần 100 hồ sơ ý tưởng từ các nhóm thanh niên, sinh viên, nhà nghiên cứu trẻ trên khắp cả nước. Kết quả, 3 sáng kiến tiêu biểu nhất được lựa chọn nhận tài trợ triển khai thực tế trong 3 tháng. Các nhóm nhận được sự cố vấn chuyên môn, hỗ trợ tài chính, và tham gia chuỗi hoạt động huấn luyện về quản lý dự án, truyền thông và đo lường tác động xã hội.

Nhiều ý tưởng đã tạo ra kết quả tích cực, cải thiện nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn nước, xây dựng mô hình lọc nước chi phí thấp cho khu vực nông thôn, và phát triển nền tảng truyền thông tương tác về quyền tiếp cận nước sạch.

UNESCO Water Challenge 2025 Immersion Day cũng mở ra làn sóng đổi mới tiếp theo, Waves of Change, không gian kết nối, đối thoại và chia sẻ giữa các nhóm thanh niên, chuyên gia, đối tác phát triển và công chúng, cùng hành động vì tương lai bền vững của nước và khí hậu Việt Nam.

Bên lề sự kiện, không gian triển lãm do chính các nhóm thanh niên điều phối đã diễn ra với 5 sáng kiến tiêu biểu trong lĩnh vực nước, môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu, gồm: hệ thống quan trắc – cảnh báo ngập lụt tại Cần Thơ; SUIJIN với công nghệ khử ion điện dung; mạng lưới Vietnam GreenUni; sáng kiến Ước Mơ Vùng Biên phục hồi rừng và bảo vệ nguồn nước; và mạng lưới 2030 Youth Force Vietnam.