Ngành chip Việt Nam: Thừa kỹ sư thiết kế vật lý, "khát" kiến trúc sư trưởng

Trong kỷ nguyên Cách mạng công nghiệp 4.0, những công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), điện tử, viễn thông, ô tô thông minh, phương tiện bay không người lái (UAV) hay Internet vạn vật (IoT) đang bùng nổ. Chính làn sóng đổi mới này đang tạo ra nhu cầu khổng lồ, thúc đẩy ngành công nghiệp bán dẫn tăng trưởng mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

SỰ MẤT CÂN BẰNG TRONG CƠ CẤU NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH BÁN DẪN

Ngành bán dẫn có chuỗi giá trị phức tạp, từ thiết kế chip — sử dụng các mô-đun thiết kế sẵn (IP) và phần mềm thiết kế tự động (EDA) — đến thiết kế logic, bộ nhớ và sản xuất phần cứng. Mỗi quốc gia thường chỉ đảm nhận một vài công đoạn trong chuỗi giá trị toàn cầu này. Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đang ngày càng giữ vai trò quan trọng, đặc biệt ở khâu sản xuất và lắp ráp.

Phát biểu tại hội thảo về bán dẫn gần đây, ông Lê Hoàng Phúc, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu, đào tạo thiết kế vi mạch và trí tuệ nhân tạo Đà Nẵng (DSAC), cho biết trong chuỗi giá trị của ngành bán dẫn, khâu thiết kế chip được xem là mang lại giá trị gia tăng cao nhất, đồng thời cũng là thách thức lớn nhất. Đây là lĩnh vực đòi hỏi trình độ kỹ thuật chuyên sâu, nguồn nhân lực chất lượng cao và thời gian phát triển kéo dài. 

Quy trình thiết kế chip thường được chia thành hai phần chính. Đó là front-end (thiết kế kiến trúc và logic), xây dựng cấu trúc tổng thể, chức năng và logic hoạt động của chip, mô phỏng để kiểm tra khả năng vận hành. Và back-end (thiết kế vật lý), triển khai bản thiết kế logic sang bố cục vật lý, tối ưu vị trí các linh kiện, kết nối và đảm bảo đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất thực tế.

Tính đến cuối năm 2023, Việt Nam có khoảng 5.500 kỹ sư làm trong lĩnh vực thiết kế chip, bao gồm các khâu thiết kế front-end, thiết kế vật lý (back-end) và các công đoạn kiểm thử. Con số này chưa hoàn toàn đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của ngành bán dẫn trong nước. Đặc biệt, khi nhìn sâu vào cơ cấu nguồn nhân lực chip, bức tranh này lại không mấy cân bằng.

Nhân lực cũng đang là một “nút thắt” của ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu. Theo báo cáo của KPMG dựa trên khảo sát các doanh nghiệp bán dẫn trên thế giới, có tới 40% chuyên gia đồng thuận rằng thiếu hụt nhân tài là vấn đề nghiêm trọng nhất mà ngành đang phải đối mặt.

“Đây là bài toán nan giải đối với Việt Nam, khi nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực bán dẫn vẫn còn rất hạn chế. Để bắt kịp đà phát triển chung của thế giới, Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược đào tạo và phát triển nhân lực bài bản, dài hạn, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường”, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu, đào tạo thiết kế vi mạch và trí tuệ nhân tạo Đà Nẵng, nhận định.

"SĂN" CHẤT XÁM BẰNG CHÍNH SÁCH ĐỘT PHÁ

Trước bài toán hóc búa này, Đà Nẵng đã đưa ra nhiều giải pháp nhằm "vá" lỗ hổng nhân lực chất lượng cao. Theo ông Phúc, năm 2004, Đà Nẵng chưa có bất kỳ cơ sở nào đào tạo chuyên ngành bán dẫn, chỉ dừng lại ở các ngành liên quan như điện tử và viễn thông. Đến năm 2024, thành phố đã bắt đầu giải bài toán cung – cầu nhân lực bằng cách phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các trường đại học.

Chiến lược của Đà Nẵng không chỉ dừng lại ở việc đào tạo nguồn cung tại chỗ mà tập trung vào một mũi nhọn khác biệt, thu hút các chuyên gia hàng đầu đã có kinh nghiệm từ khắp nơi trên thế giới trở về. Thông qua hợp tác với các doanh nghiệp và đơn vị đào tạo quốc tế, Đà Nẵng đang xây dựng các chương trình đào tạo gắn với thực tiễn, bảo đảm sinh viên có thể làm việc ngay sau khi tốt nghiệp, thay vì chỉ đào tạo theo phong trào.

"Chúng tôi không chỉ tập trung phát triển nguồn nhân lực mà còn nỗ lực thu hút các chuyên gia hàng đầu. Trong hơn một năm qua, chúng tôi rất vui mừng khi đã thu hút được nhiều chuyên gia về Đà Nẵng, góp phần xây dựng đội ngũ chuyên sâu về thiết kế kiến trúc chip”, đại diện Trung tâm nghiên cứu, đào tạo thiết kế vi mạch và trí tuệ nhân tạo Đà Nẵng cho biết.

Đặc biệt, Nghị quyết 136/2024/QH15 ngày 26/6/2024 về việc tổ chức chính quyền đô thị và thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố Đà Nẵng đã mang lại những chính sách được xem là “chưa từng có”.

Thứ nhất là miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 5 năm từ thời điểm phát sinh thuế phải nộp cho các hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo trên địa bàn thành phố.

Thứ hai là miễn thuế thu nhập cá nhân trong 5 năm đối với thu nhập từ lương, tiền công của người có chuyên môn, nhà khoa học hoặc cá nhân làm việc trong lĩnh vực thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm thử vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, nếu doanh nghiệp thuộc đối tượng khởi nghiệp sáng tạo hoặc tổ chức có liên quan theo quy định của Nghị quyết;

Thứ ba là hỗ trợ không hoàn lại từ ngân sách thành phố cho chi phí phát triển dự án khởi nghiệp sáng tạo, bao gồm chi phí thuê chuyên gia, chi phí nghiên cứu phát triển, thử nghiệm sản phẩm khởi nghiệp…

Những chính sách đột phá này đã nhanh chóng mang lại kết quả. Chỉ trong gần hai năm, hệ sinh thái vi mạch – bán dẫn tại Đà Nẵng đã phát triển mạnh mẽ, với số lượng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này tăng từ 8 lên 25.

Bên cạnh sự hiện diện của nhiều tập đoàn lớn trong ngành bán dẫn tại Việt Nam như Intel, Samsung, Amkor hay Hana Micron, một cộng đồng các doanh nghiệp thiết kế vi mạch quy mô nhỏ nhưng giàu tiềm năng cũng đang hình thành, hoạt động trong lĩnh vực được xem là khâu then chốt trong chuỗi giá trị bán dẫn.

Ông Lê Hoàng Phúc cho rằng sự xuất hiện của các doanh nghiệp này đang góp phần tạo ra những “hạt nhân” quan trọng để từng bước giải quyết tình trạng mất cân đối về nhân lực của ngành.

Theo ông, những tiến bộ đạt được thời gian qua là cơ sở để “chúng ta có quyền hy vọng, nhưng vẫn cần giữ tinh thần thực tế, tránh ảo tưởng”. Điều quan trọng là phải tiếp tục phát triển những kết quả ban đầu — từ thiết kế, khâu back-end đến lắp ráp và kiểm thử (ATP) — nhằm hướng tới mục tiêu xây dựng nhà máy sản xuất bán dẫn đầu tiên của Việt Nam.

“Đây sẽ là bước đi mang tính bền vững, tạo nền tảng hình thành một hệ sinh thái vi mạch hoàn chỉnh, thay vì chỉ là những nỗ lực rời rạc”, ông Lê Hoàng Phúc nói.