Quyền sở hữu trí tuệ trở thành “phép thử mới” với doanh nghiệp Việt khi ứng dụng AI

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là hàng loạt thách thức pháp lý liên quan đến dữ liệu cá nhân, trách nhiệm dân sự, chuyển dữ liệu xuyên biên giới và quyền sở hữu trí tuệ.

Theo luật sư Nguyễn Danh Huế, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Luật TNHH Hưng Đông, thuộc Đoàn Luật sư TP.Hà Nội, dù hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc điều chỉnh các hoạt động liên quan đến AI và dữ liệu, song thực tế vẫn còn nhiều khoảng trống và rủi ro mà doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm.

MÔI TRƯỜNG SỐ CÒN NHIỀU BẤT CẬP

Đánh giá về khung pháp lý hiện nay, luật sư Nguyễn Danh Huế cho rằng việc pháp luật luôn có độ trễ nhất định so với thực tiễn phát triển của công nghệ là điều bình thường. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI phát triển với tốc độ chưa từng có, Việt Nam đã có những phản ứng chính sách tương đối nhanh so với thông lệ.

Hiện nay, nền tảng pháp lý liên quan đến AI và dữ liệu đã dần hình thành với nhiều văn bản quan trọng như Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân, Luật Sở hữu trí tuệ, cùng các quy định nền tảng trong Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Dân sự năm 2015.

Tuy vậy, theo ông Huế, thách thức lớn không chỉ nằm ở việc xây dựng luật mà còn ở môi trường số đang tồn tại nhiều vấn đề đáng lo ngại.

Ông nhận định người Việt Nam, đặc biệt là giới trẻ, đang dành quá nhiều thời gian cho các nền tảng mạng xã hội. Trong khi đó, số lượng nội dung do AI tạo ra ngày càng lớn, bao gồm cả những thông tin sai lệch, giả mạo hoặc gây hiểu nhầm. Hàng trăm nghìn lượt chia sẻ các video do AI tạo ra xuất hiện mỗi ngày nhưng phần lớn chưa được kiểm soát hiệu quả.

Theo ông, đây là môi trường thuận lợi để các hành vi vi phạm pháp luật tồn tại và lan rộng, đồng thời tạo ra những thách thức mới đối với cơ quan quản lý nhà nước trong việc giám sát và xử lý các hành vi vi phạm trên không gian mạng.

BỐN NHÓM RỦI RO PHÁP LÝ DOANH NGHIỆP CẦN ĐẶC BIỆT LƯU Ý

Bên cạnh những cơ hội mà AI mang lại, luật sư Nguyễn Danh Huế cho rằng các doanh nghiệp triển khai hoặc cung cấp giải pháp AI đang phải đối mặt với ít nhất bốn nhóm rủi ro pháp lý quan trọng.

Nhóm rủi ro đầu tiên liên quan đến quản lý dữ liệu cá nhân. Trong quá trình huấn luyện mô hình AI hoặc khai thác dữ liệu người dùng, doanh nghiệp có thể thu thập, xử lý và lưu trữ lượng lớn thông tin cá nhân. Nếu việc xử lý dữ liệu không tuân thủ đúng quy định pháp luật, doanh nghiệp có nguy cơ bị xử phạt rất nặng.

Theo quy định của Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân năm 2025, mức xử phạt vi phạm hành chính trong một số trường hợp có thể lên tới 3 tỷ đồng.

Nhóm rủi ro thứ hai là trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Khi các hệ thống AI đưa ra thông tin sai sự thật, khuyến nghị sai, gây tổn thất cho khách hàng hoặc làm lộ lọt thông tin, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các yêu cầu bồi thường dân sự. Trong những trường hợp nghiêm trọng, các hành vi vi phạm còn có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự đối với tổ chức hoặc cá nhân có liên quan.

Nhóm rủi ro thứ ba liên quan đến việc chuyển dữ liệu ra nước ngoài. Đây là vấn đề được nhiều doanh nghiệp công nghệ sử dụng dịch vụ điện toán đám mây hoặc nền tảng AI quốc tế đặc biệt quan tâm.

Theo luật sư Huế, không ít doanh nghiệp hiện nay đang vô tình để dữ liệu quan trọng được xử lý hoặc lưu trữ trên các hệ thống đặt ở nước ngoài mà chưa thực hiện đầy đủ các thủ tục đánh giá rủi ro theo quy định. Hành vi này có thể dẫn tới những chế tài nghiêm khắc, trong đó mức xử phạt cao nhất có thể lên tới 5% doanh thu của doanh nghiệp.

Nhóm rủi ro cuối cùng là quyền sở hữu trí tuệ. Đây được xem là một trong những vấn đề phức tạp nhất trong kỷ nguyên AI.

Các mô hình AI tạo sinh thường được huấn luyện trên khối lượng dữ liệu khổng lồ, bao gồm văn bản, hình ảnh, âm thanh hoặc các tác phẩm đã được bảo hộ quyền tác giả. Vì vậy, sản phẩm do AI tạo ra có thể chứa những yếu tố tương đồng với các tác phẩm hiện có, làm phát sinh tranh chấp về bản quyền.

Trong khi đó, pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành vẫn đặt ra yêu cầu tác phẩm phải do con người trực tiếp sáng tạo mới đủ điều kiện được bảo hộ. AI không phải là chủ thể pháp lý và cũng không thể chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Theo luật sư Nguyễn Danh Huế, điều này đồng nghĩa với việc khi xảy ra tranh chấp hoặc thiệt hại phát sinh từ hoạt động của AI, trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về tổ chức hoặc doanh nghiệp cung cấp, triển khai giải pháp AI.

Ông cho rằng trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, doanh nghiệp không chỉ cần đầu tư vào công nghệ mà còn phải xây dựng hệ thống quản trị rủi ro pháp lý phù hợp. Việc tuân thủ các quy định về dữ liệu, bảo mật thông tin, sở hữu trí tuệ và trách nhiệm đối với sản phẩm AI sẽ trở thành yếu tố quan trọng quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp trong nền kinh tế số.