Thực hành tiêu chuẩn bền vững tự nguyện sẽ đưa nông sản Việt vào “luồng xanh” xuất khẩu

Trong những năm gần đây, các tiêu chuẩn bền vững tự nguyện (Voluntary Sustainability Standards – VSS) ngày càng trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận các thị trường quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo ThS. Bùi Khánh Tùng, Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển Nông nghiệp hữu cơ (Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam), việc áp dụng các tiêu chuẩn VSS không chỉ là một “hình thức chứng nhận”, mà là quá trình thay đổi sâu sắc trong tư duy, quy trình quản lý và văn hóa doanh nghiệp.

Trước khi áp dụng VSS, phần lớn doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam thường vận hành dựa trên kinh nghiệm và quan điểm chủ quan của chủ doanh nghiệp. Quy trình sản xuất thiếu tính hệ thống, việc lưu trữ hồ sơ hay minh chứng cho các hoạt động trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường chưa được chú trọng. Tuy nhiên, khi thực hiện VSS, doanh nghiệp buộc phải chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng hệ thống giám sát nội bộ, ghi nhận và lưu trữ dữ liệu.

GIẢM RỦI RO, NÂNG UY TÍN NÔNG SẢN VIỆT TRÊN THỊ TRƯỜNG QUỐC TẾ

“Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp kiểm soát chất lượng tốt hơn, mà còn hình thành một văn hóa quản trị minh bạch và có căn cứ, thay vì vận hành theo cảm tính”, ThS. Bùi Khánh Tùng nói. “Từng bước, doanh nghiệp hiểu rằng việc tuân thủ tiêu chuẩn không phải là gánh nặng, mà là cách nâng cao năng lực nội tại, tăng hiệu quả vận hành và giảm lãng phí”.

Đáng chú ý, không chỉ giúp hoàn thiện hệ thống quản trị nội bộ, VSS còn mang lại lợi ích thực tế trong hoạt động xuất khẩu, đặc biệt là với ngành nông nghiệp – lĩnh vực thường xuyên đối mặt với các yêu cầu khắt khe về chất lượng và an toàn thực phẩm.

Theo chuyên gia, một trong những rủi ro lớn nhất khi xuất khẩu là việc lô hàng không đạt chuẩn kỹ thuật của nước nhập khẩu, dẫn đến bị từ chối, hủy hàng, hoặc thiệt hại về tài chính và uy tín. “Một lô hàng bị trả về có thể khiến doanh nghiệp mất nhiều năm để khôi phục niềm tin của đối tác, thậm chí ảnh hưởng đến hình ảnh của cả ngành hàng Việt Nam”, ThS. Bùi Khánh Tùng nói.

Ông cho biết khi thực hành VSS, doanh nghiệp sẽ xây dựng hệ thống quản lý chất lượng bài bản, quy trình truy xuất nguồn gốc minh bạch, hồ sơ sản xuất rõ ràng. Nhờ vậy, khả năng xảy ra lỗi, vi phạm tiêu chuẩn hoặc thiếu minh chứng gần như được loại bỏ. Và khi các lô hàng xuất khẩu liên tục đạt chuẩn, doanh nghiệp có thể được đưa vào “luồng xanh” của hải quan – được ưu tiên kiểm tra nhanh, tiết kiệm thời gian và chi phí logistics.

“Ngược lại, chỉ một lần vi phạm, doanh nghiệp có thể bị chuyển sang ‘luồng vàng’ hoặc ‘luồng đỏ’, đồng nghĩa với chi phí tăng cao, mất thời gian thông quan và nguy cơ mất uy tín lâu dài”, ông Tùng cảnh báo.

Trên bình diện quốc gia, việc nhiều doanh nghiệp cùng áp dụng VSS sẽ giúp hình thành chuẩn mực chất lượng đồng bộ cho toàn ngành. Bởi vì nếu các sản phẩm Việt Nam liên tục đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế, hình ảnh nông sản Việt sẽ được củng cố, giảm bớt các rào cản kỹ thuật trong thương mại, đồng thời nâng cao chỉ số tín nhiệm và khả năng cạnh tranh quốc tế.

Vừa qua, ThS. Bùi Khánh Tùng đã cùng các chuyên gia trong dự án GEVA thực hiện các chuyến khảo sát, thực địa tại vùng trồng quế của Công ty Red River; vùng trồng và nhà máy sơ chế của Detech Coffee tại xã Chiềng Mai, tỉnh Sơn La; trang trại Ritachi Coffee (Bảo Lộc, Lâm Đồng), khảo sát doanh nghiệp Essence Forest ở Cao Phong, Hoà Bình...

Đây là các doanh nghiệp đang tham gia chương trình ươm tạo và tăng tốc xuất khẩu xanh thông qua Tiêu chuẩn Bền vững Tự nguyện của GEVA - dự án do Chính phủ Thụy Sĩ tài trợ. Các chuyến khảo sát đã cho thấy tư duy, nhận thức về phát triển bền vững của các doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam ngày càng nâng cao.

Các phương pháp canh tác theo hướng thuần tự nhiên được áp dụng, không dùng thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón hóa học, phát triển hệ sinh thái đa dạng và hài hòa với tự nhiên, tạo nên mô hình nông nghiệp tuần hoàn, nơi con người và thiên nhiên cùng phát triển bền vững.

Chuyến khảo sát đã tập trung đánh giá thực hành canh tác xanh, khả năng áp dụng các tiêu chuẩn bền vững và định hướng phát triển thương hiệu nông sản có trách nhiệm của các doanh nghiệp trong giai đoạn tới, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn hóa hệ thống quản lý, tăng tính minh bạch chuỗi cung ứng, hướng tới mục tiêu xuất khẩu xanh và phát triển bền vững.

ThS. Bùi Khánh Tùng cho rằng các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản hiểu rõ “khách hàng không chỉ mua chứng nhận, họ mua uy tín và cam kết bền vững của doanh nghiệp”.

CÔNG NGHỆ GIÚP LÀM CHỦ TIÊU CHUẨN BỀN VỮNG, TỐN ÍT NHÂN LỰC, THỜI GIAN, CÔNG SỨC

Chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng công nghệ chính là con đường giúp doanh nghiệp Việt Nam đi nhanh và bền vững hơn trên hành trình đó. Hơn nữa, trong bối cảnh Chính phủ thúc đẩy chuyển đổi số nông nghiệp, việc ứng dụng công nghệ không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để thực hiện và duy trì các tiêu chuẩn bền vững.

“Các ứng dụng công nghệ số giúp giảm đáng kể nhân lực, thời gian và công sức trong việc thu thập, xử lý, lưu trữ dữ liệu – những yếu tố cốt lõi khi thực hiện truy xuất nguồn gốc và báo cáo tính bền vững”, ông cho biết.

Hiện nhiều doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam đã triển khai phần mềm quản lý quy trình sản xuất, hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc hoặc nền tảng ghi nhận bằng chứng áp dụng tiêu chuẩn. Nhờ đó, họ dễ dàng chứng minh quá trình sản xuất minh bạch, giảm rủi ro gian lận, đồng thời đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, ThS. Bùi Khánh Tùng cũng cảnh báo đầu tư công nghệ phải có mục tiêu rõ ràng, tránh dàn trải và lãng phí. Chẳng hạn, doanh nghiệp cần xác định quy trình nào cần số hóa, dữ liệu nào cần lưu trữ và cách các bên liên quan cùng truy cập, cập nhật thông tin nhanh và chính xác.

Đặc biệt, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi người dùng có đủ kiến thức để vận hành. Vì vậy, ThS. Bùi Khánh Tùng cho rằng việc đào tạo năng lực công nghệ cần được thực hiện ở nhiều cấp độ. Với nông dân, đó là những ứng dụng đơn giản trên điện thoại di động để ghi nhận thông tin sản xuất.

Với cán bộ kỹ thuật, cần khả năng phân tích, tổng hợp và quản lý dữ liệu lớn, thậm chí ứng dụng blockchain trong truy xuất nguồn gốc. Còn với lãnh đạo doanh nghiệp, mục tiêu là sử dụng dữ liệu và công cụ AI để hoạch định chiến lược và ra quyết định kinh doanh hiệu quả.

“Công nghệ phải phù hợp với từng tầng người dùng và phải thực sự đi vào thực tế sản xuất”, chuyên gia nhấn mạnh.

VSS KHÔNG PHẢI ĐỂ “KHÔNG BỊ TRẢ HÀNG”, MÀ LÀ XÂY DỰNG NỀN MÓNG PHÁT TRIỂN VỮNG CHẮC

Đáng chú ý, chuyên gia Bùi Khánh Tùng cho biết hiệu quả kinh tế mà VSS mang lại không phải lúc nào cũng thể hiện ngay qua doanh thu hay giá bán, mà được tích lũy dần trong uy tín thương hiệu, niềm tin của đối tác, năng lực vận hành và khả năng chống chịu rủi ro.

“Khi doanh nghiệp xây dựng được nền tảng quản trị minh bạch và có trách nhiệm, họ không chỉ đạt chuẩn quốc tế mà còn mở rộng cánh cửa vào các chuỗi giá trị toàn cầu”, ThS. Bùi Khánh Tùng nói và nhấn mạnh rằng: “Chúng ta nói đến hiệu quả kinh tế, chứ không phải giá sản phẩm. Giá cả có thể không tăng nhiều, nhưng hiệu quả kinh doanh sẽ được củng cố theo thời gian”.

Một số doanh nghiệp có thể nhìn nhận việc áp dụng tiêu chuẩn VSS như một khoản chi phí vì phải “bỏ tiền” xây dựng hệ thống, đào tạo, thay đổi quy trình, song thực chất đó là một đòn bẩy chiến lược dài hạn, hỗ trợ doanh nghiệp và ngành hàng vượt lên khuôn khổ chỉ đơn thuần “xuất khẩu”, hướng tới việc tạo dựng giá trị bền vững và cạnh tranh quốc tế.

“Thực hành VSS không phải chỉ là tuân thủ để không bị trả hàng hay bị kiểm tra chặt hơn, mà là xây dựng nền móng để doanh nghiệp và ngành hàng có thể phát triển vững chắc qua nhiều năm”, Ths Bùi Khánh Tùng nói.

Theo đó, việc áp dụng chuẩn VSS không nên được hiểu như một áp lực mang tính thời vụ, mà là một chiến lược phát triển dài hạn và toàn diện. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy doanh nghiệp tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững sẽ giảm được rủi ro tài chính, tăng khả năng tiếp cận vốn, xây dựng hồ sơ minh bạch.

Báo cáo của United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) khẳng định VSS là một công cụ quan trọng để các quốc gia đang phát triển – như Việt Nam – mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng cao chất lượng hàng hóa, xóa bỏ một phần rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế. UNCTAD cho rằng đối với Việt Nam, việc nhiều doanh nghiệp nông sản cùng nâng chuẩn sẽ tạo thành hệ sinh thái bền vững, nâng cao uy tín chung của nông sản Việt và mở rộng sự tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.