Tokenomics: “Nền kinh tế token” đang nhanh chóng nổi lên trong kỷ nguyên AI

Từ góc nhìn này, cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu không chỉ còn là cuộc đua về chip hay thuật toán, mà là cuộc đua sản xuất token với chi phí thấp nhất. Trung Quốc đang dần hình thành lợi thế cấu trúc nhờ quy mô năng lượng, chuỗi cung ứng và chiến lược quốc gia xoay quanh “điện – tính toán – mô hình”.

TOKENOMICS: KHI DỮ LIỆU TRỞ THÀNH HÀNG HÓA CỦA KỶ NGUYÊN AI

“Token là hàng hóa mới của thời đại AI”, CEO Nvidia Jensen Huang tuyên bố tại hội nghị GTC ở San Jose. Với cách định nghĩa này, Nvidia không còn đơn thuần là một nhà sản xuất chip, mà đang định vị mình là kiến trúc sư của các “nhà máy AI” – nơi đầu ra tiêu chuẩn không phải là phần cứng hay phần mềm, mà là token.

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, token là đơn vị nhỏ nhất của dữ liệu mà mô hình có thể xử lý hoặc tạo ra – có thể là một từ, một ký tự hoặc một phần của câu. Khác với token trong tiền mã hóa vốn mang ý nghĩa tài sản hay quyền sở hữu, token trong AI hoàn toàn mang tính tính toán: đó là thứ người dùng phải trả tiền để sử dụng, và là sản phẩm mà mô hình tạo ra.

Nếu như Satoshi Nakamoto – nhân vật đứng sau Bitcoin – đã tạo ra một loại token có thể giao dịch, thì Jensen Huang đang thúc đẩy một loại token “có thể hoạt động”, tức là tạo ra giá trị thực trong nền kinh tế số.

Sự bùng nổ của các mô hình đa phương thức, AI agent và hàng loạt ứng dụng AI đang khiến nhu cầu token tăng theo cấp số nhân. Trong bối cảnh đó, hiệu suất sản xuất và chi phí token trở thành yếu tố quyết định. Ông Huang đã so sánh token với dầu mỏ: nếu dầu được đo bằng thùng, thì AI sẽ được đo bằng token. Trung tâm dữ liệu trở thành “nhà máy”, còn doanh thu có thể được tính bằng số token trên mỗi watt điện tiêu thụ.

Điều này cũng làm thay đổi cách các doanh nghiệp vận hành. Trong tương lai gần, các công ty có thể phải quản lý “ngân sách token” giống như cách họ quản lý nhân sự hoặc chi phí vận hành hiện nay.

Không chỉ Nvidia, các tập đoàn công nghệ Trung Quốc cũng đang đi theo hướng này. Alibaba gần đây đã tái cấu trúc hoạt động AI, thành lập đơn vị cấp cao mới mang tên “Alibaba Token Hub”, với nhiệm vụ sản xuất, phân phối và ứng dụng token. Điều này cho thấy cách tiếp cận “token hóa” AI đang dần trở thành một khung tư duy mới trong ngành công nghệ.

LỢI THẾ CỦA TRUNG QUỐC TRONG NỀN KINH TẾ TOKEN

Nếu token là một loại tài nguyên, thì cũng như mọi tài nguyên khác, nó chịu ràng buộc về nguồn cung. Để sản xuất token ở quy mô lớn cần ba yếu tố cốt lõi: chip, hệ thống làm mát và trên hết là điện năng.

Thực tế này đang kích hoạt một làn sóng đầu tư hạ tầng chưa từng có. Các tập đoàn công nghệ Mỹ đang chi hàng trăm tỷ USD để xây dựng trung tâm dữ liệu, trong khi tại nhiều khu vực, thời gian chờ kết nối vào lưới điện đã kéo dài tới năm 2028.

Dữ liệu thị trường cho thấy một xu hướng đáng chú ý: các mô hình AI Trung Quốc đang chiếm ưu thế về lượng token tiêu thụ. Theo OpenRouter, bốn mô hình được sử dụng nhiều nhất theo số token đều đến từ Trung Quốc, bao gồm StepFun, MiniMax, Xiaomi và DeepSeek. Zhipu cũng nằm trong top 10, và tổng lượng token của top 10 đạt 18,8 nghìn tỷ.

Một yếu tố quan trọng giải thích cho xu hướng này là chi phí. Giá API của các mô hình Trung Quốc như GLM-5 của Zhipu có thể thấp hơn tới một bậc độ lớn so với các mô hình cao cấp phương Tây như Claude 4.6 Opus. Khi quy mô sử dụng tăng lên, giá cả trở thành yếu tố mang tính quyết định, đặc biệt với các doanh nghiệp triển khai AI ở quy mô lớn.

Dù vẫn đi sau Mỹ ở công nghệ chip tiên tiến, Trung Quốc đang xây dựng một lợi thế khác trong “nền kinh tế token”: tối ưu hóa chi phí trên mỗi đơn vị đầu ra. Trong một hệ thống mà hiệu quả được đo bằng “token trên mỗi watt” và “chi phí trên mỗi triệu token”, lợi thế không nhất thiết nằm ở công nghệ tiên tiến nhất, mà ở khả năng sản xuất với quy mô lớn và chi phí thấp.

Yếu tố then chốt giúp Trung Quốc tạo ra lợi thế này chính là điện năng. Quốc gia này hiện là nhà sản xuất điện lớn nhất thế giới, với tổng công suất lắp đặt đạt 3,89 tỷ kilowatt vào cuối năm 2025 – gần gấp ba lần Mỹ. Đáng chú ý, năng lượng tái tạo đang tăng trưởng nhanh chóng: điện mặt trời tăng 35% và điện gió tăng 23% chỉ trong một năm.

Không dừng lại ở quy mô, Trung Quốc còn triển khai chiến lược quốc gia mang tên “hiệp đồng tính toán – điện năng”, nhằm đồng bộ hóa việc phát triển trung tâm dữ liệu với nguồn cung năng lượng. Các sáng kiến như truyền tải điện từ Tây sang Đông hay chương trình “Dữ liệu phía Đông, tính toán phía Tây” cho thấy nỗ lực giải quyết bài toán phân bổ tài nguyên giữa các khu vực.

Theo South China Morning Post, một lợi thế khác khó sao chép là chiều sâu của chuỗi cung ứng. Trung Quốc hiện thống trị sản xuất nhiều thành phần quan trọng của hạ tầng điện như máy biến áp, inverter, thiết bị đóng cắt và tấm pin mặt trời. Ngay cả các tập đoàn công nghệ Mỹ như Google, Tesla hay Amazon cũng phải phụ thuộc vào nguồn cung này trong một số dự án.