Trung Quốc nở rộ dịch vụ tạo bản sao AI

Trào lưu tạo “bản sao AI” từ kỹ năng và tính cách đồng nghiệp đang lan rộng trong giới công nghệ Trung Quốc, làm dấy lên tranh luận về giá trị lao động, quyền sở hữu tri thức và nguy cơ con người bị giản lược thành các quy trình có thể thay thế.

KHI “ĐỒNG NGHIỆP AI” TRỞ THÀNH HIỆN THỰC

Một dự án trên GitHub có tên Colleague Skill bất ngờ gây sốt trên mạng xã hội Trung Quốc khi tuyên bố có thể “chưng cất” kỹ năng và tính cách của một nhân viên thành một tác nhân AI có thể tái sử dụng. Dù được tạo ra với mục đích mang tính châm biếm, dự án này nhanh chóng chạm tới nỗi lo sâu xa của nhiều lao động công nghệ.

Theo ghi nhận từ các kỹ sư và nhân viên công nghệ, ngày càng nhiều công ty tại Trung Quốc yêu cầu nhân viên ghi chép chi tiết quy trình làm việc của mình. Mục tiêu là chuyển hóa những quy trình đó thành các tác nhân AI có khả năng tự động hóa công việc, sử dụng những công cụ như OpenClaw hay Claude Code.

Cách hoạt động của Colleague Skill khá đơn giản: người dùng nhập tên đồng nghiệp, bổ sung một số thông tin cơ bản, sau đó hệ thống tự động thu thập dữ liệu từ các ứng dụng làm việc phổ biến như Lark và DingTalk. Từ đó, nó tạo ra một “bản hướng dẫn” mô tả công việc, thói quen, thậm chí cả những đặc điểm cá nhân của người đó để AI có thể mô phỏng.

Tác giả của dự án, một kỹ sư tại Phòng thí nghiệm Trí tuệ Nhân tạo Thượng Hải, cho biết đây chỉ là một thử nghiệm mang tính “trò đùa”, được khơi nguồn từ làn sóng sa thải liên quan đến AI và xu hướng doanh nghiệp yêu cầu nhân viên tự động hóa chính mình.

Tuy nhiên, phản ứng từ cộng đồng lại không hề nhẹ nhàng. Ban đầu, nhiều người tiếp cận vấn đề với sự hài hước, thậm chí đùa rằng họ nên “tự động hóa đồng nghiệp trước khi bị tự động hóa”. Nhưng nhanh chóng, câu chuyện chuyển sang một cuộc tranh luận nghiêm túc về phẩm giá và cá tính của người lao động trong kỷ nguyên AI.

Amber Li, một nhân viên công nghệ 27 tuổi tại Thượng Hải, đã thử sử dụng công cụ này để “tái tạo” một đồng nghiệp cũ. “Chỉ trong vài phút, nó tạo ra một file mô tả chi tiết cách người đó làm việc”, cô nói. “Điều đáng ngạc nhiên là nó còn bắt chước được cả những thói quen nhỏ, như cách họ phản ứng hay dấu câu họ thường dùng”.

Kết quả vừa ấn tượng, vừa gây cảm giác bất an. “Nó giống như một đồng nghiệp mới có thể trả lời ngay lập tức và hỗ trợ debug code”, Li chia sẻ. “Nhưng đồng thời, nó cũng khiến tôi thấy rùng mình”.

DOANH NGHIỆP MUỐN GÌ TỪ “BẢN SAO KỸ NĂNG”?

Sự lan rộng của các công cụ như Colleague Skill không phải là ngẫu nhiên. Theo các chuyên gia, đằng sau đó là một logic kinh doanh rõ ràng.

Các tác nhân AI ngày nay có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ: điều khiển máy tính, đọc và tóm tắt thông tin, trả lời email, thậm chí đặt chỗ nhà hàng. Tuy nhiên, trong môi trường doanh nghiệp, hiệu quả của chúng vẫn còn hạn chế, chủ yếu do thiếu dữ liệu chi tiết về cách con người thực sự làm việc.

Việc yêu cầu nhân viên xây dựng “bản đồ công việc” – mô tả từng bước trong quy trình hàng ngày – được xem là cách để lấp đầy khoảng trống này.

Hancheng Cao, trợ lý giáo sư tại Đại học Emory, nhận định: “Doanh nghiệp không chỉ muốn chạy theo xu hướng. Họ đang thu thập dữ liệu sâu hơn về kiến thức, quy trình và cách ra quyết định của nhân viên. Điều này giúp họ xác định phần nào của công việc có thể chuẩn hóa và phần nào vẫn cần đến con người”.

Nói cách khác, việc “huấn luyện AI thay mình” không chỉ là một thử nghiệm công nghệ, mà còn là quá trình số hóa tri thức lao động – một tài sản mà doanh nghiệp có thể khai thác lâu dài.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của người lao động, trải nghiệm này lại mang màu sắc rất khác.

Một kỹ sư phần mềm cho biết đã thử huấn luyện một AI dựa trên quy trình làm việc của mình. “Cảm giác như công việc của tôi bị chia nhỏ thành các module”, anh nói. “Nó khiến tôi thấy mình dễ bị thay thế hơn”.

Trên mạng xã hội, nhiều người dùng đã bày tỏ tâm trạng tương tự bằng những câu đùa mang màu sắc u ám. Một bình luận viết: “Một lời chia tay lạnh lùng có thể biến thành những ‘token’ ấm áp,” ám chỉ việc con người có thể bị thay thế bằng các đơn vị dữ liệu vô cảm.

TRANH CÃI PHÁP LÝ

Trước xu hướng này, một số nhân viên công nghệ đã bắt đầu tìm cách “phản công”.

Koki Xu, 26 tuổi, một quản lý sản phẩm AI tại Bắc Kinh, đã phát triển một công cụ mang tên “anti-distillation” (chống chưng cất). Công cụ này được thiết kế để phá vỡ quá trình tạo bản sao AI bằng cách biến các mô tả công việc thành ngôn ngữ chung chung, khó sử dụng.

Người dùng có thể chọn các mức độ “phá hoại” khác nhau – từ nhẹ đến nặng – tùy thuộc vào mức độ giám sát của cấp trên. Video giới thiệu công cụ của Xu nhanh chóng lan truyền, thu hút hơn 5 triệu lượt thích trên nhiều nền tảng.

“Tôi ban đầu định viết một bài bình luận”, Xu nói. “Nhưng tôi nghĩ sẽ hữu ích hơn nếu tạo ra một công cụ để phản đối trực tiếp”.

Xu cho rằng xu hướng này không chỉ gây ra cảm giác bị xa lạ hóa và mất quyền kiểm soát, mà còn đặt ra những vấn đề pháp lý phức tạp. Dù doanh nghiệp có thể lập luận rằng dữ liệu công việc thuộc sở hữu công ty, nhưng khi AI bắt đầu tái tạo cả phong cách, giọng điệu và cách ra quyết định của một cá nhân, ranh giới sở hữu trở nên mơ hồ.

“Đây không chỉ là dữ liệu công việc”, Xu nhấn mạnh. “Nó còn là một phần con người”.

Dù vậy, không phải ai cũng bi quan hoàn toàn. Amber Li cho biết công ty của cô vẫn chưa thể thay thế nhân viên bằng AI, do các công cụ này còn thiếu độ tin cậy và cần giám sát liên tục.

“Tôi không nghĩ công việc của mình sẽ biến mất ngay lập tức’, cô nói. “Nhưng tôi cảm thấy giá trị của mình đang bị giảm đi, và tôi không biết phải làm gì với điều đó”.