Viện trưởng VINATOM: "Phát triển điện hạt nhân, an toàn là số một, không có ngoại lệ"

Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, áp lực giảm phát thải ngày càng lớn và thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia xem xét trở lại như một nguồn năng lượng nền ổn định. Tại Việt Nam, cùng với kế hoạch tái khởi động chương trình điện hạt nhân quy mô lớn, công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) cũng bắt đầu được đưa vào các thảo luận chính sách và nghiên cứu chuyên môn.

Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam

Điện hạt nhân mô-đun nhỏ SMR là một trong những công nghệ được nhiều nước quan tâm và đã trở thành xu thế, bắt đầu được triển khai trong khu vực

Tại hội thảo quốc tế "Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam" do Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy phối hợp cùng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM) tổ chức sáng 11/5 tại Hà Nội, TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam, khẳng định điện hạt nhân không còn chỉ được nhìn từ góc độ giảm phát thải, mà ngày càng gắn chặt với bài toán an ninh năng lượng và ổn định dài hạn của nền kinh tế.

SMR, LÒ PHẢN ỨNG MÔ-ĐUN NHỎ, ĐANG TRỞ THÀNH XU HƯỚNG ĐÁNG CHÚ Ý

Theo TS. Trần Chí Thành, thị trường dầu khí và năng lượng toàn cầu đang bước vào giai đoạn biến động khó kiểm soát, khiến nhiều quốc gia phải nhìn lại chiến lược năng lượng nền của mình. Trong bối cảnh này, điện hạt nhân có vai trò rất lớn, không chỉ ở câu chuyện giảm phát thải, mà còn ở câu chuyện an ninh năng lượng.

Chuyên gia cho biết một trong những lợi thế lớn của điện hạt nhân là tính ổn định dài hạn. Khác với các nguồn nhiên liệu hóa thạch phụ thuộc vào chuỗi cung ứng ngắn hạn và biến động giá quốc tế, nhiên liệu hạt nhân có thể được dự trữ trong thời gian dài, giúp giảm rủi ro đứt gãy nguồn cung.

Ông Thành cho rằng đây là lý do điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia đưa trở lại trong chiến lược Net Zero và chuyển dịch năng lượng. Theo các dự báo quốc tế, công suất điện hạt nhân toàn cầu đến năm 2050 có thể tăng gấp đôi so với hiện nay, cùng với sự xuất hiện của các công nghệ thế hệ mới đáp ứng tiêu chuẩn an toàn cao hơn sau sự cố Fukushima.

Trong số đó, SMR – lò phản ứng mô-đun nhỏ – đang trở thành xu hướng đáng chú ý. Công nghệ này có công suất nhỏ hơn các nhà máy điện hạt nhân truyền thống, thời gian xây dựng ngắn hơn và được kỳ vọng linh hoạt hơn trong triển khai.

“Điện hạt nhân mô-đun nhỏ SMR là một trong những công nghệ được nhiều nước quan tâm và đã trở thành xu thế, bắt đầu được triển khai trong khu vực”, ông Thành nhận định.

Ngoài SMR, ông cũng đề cập tới Micro Modular Reactor (MMR) – dạng lò phản ứng siêu nhỏ có công suất dưới 10 MWe – hiện cũng đang được nhiều nước nghiên cứu cho các ứng dụng chuyên biệt.

Theo TS. Thành, khoảng cách về trình độ công nghệ và kinh nghiệm vận hành giữa các nước phát triển với các quốc gia mới tiếp cận điện hạt nhân vẫn còn rất lớn. Các nước châu Âu và các nước phát triển đã làm điện hạt nhân từ lâu nên trình độ rất tốt. Còn nhiều nước đang phát triển thì kinh nghiệm vẫn chưa đủ.

VIỆT NAM ĐÃ BẮT ĐẦU NGHIÊN CỨU VỀ SMR

Liên quan tới chương trình điện hạt nhân trong nước, ông Trần Chí Thành cho biết Việt Nam đã có bước tiến quan trọng khi Hiệp định liên Chính phủ về phát triển điện hạt nhân được ký trong chuyến thăm Liên bang Nga của nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính hồi tháng 3/2026.

Theo đó, Việt Nam dự kiến triển khai công nghệ lò VVER với hai tổ máy công suất lớn và đang trong quá trình trình Quốc hội phê chuẩn. Tiến sĩ Thành nhấn mạnh đây mới chỉ là bước khởi đầu của một quá trình kéo dài và “còn rất nhiều nhiệm vụ phải làm”, đơn cử như việc cập nhật hồ sơ địa điểm là “một trong những khâu đầu tiên nhưng mất nhiều thời gian nhất”.

Chuyên gia cho biết theo quy định, các dữ liệu địa chất và địa vật lý tại khu vực dự kiến xây dựng phải được khảo sát và cập nhật lại. Nhiều bộ dữ liệu cũ hiện đã quá thời hạn sử dụng cho đánh giá an toàn hạt nhân. “Các số liệu cũ đã có từ hơn năm năm trước, cần cập nhật lại. Đó là lý do phải làm lại nghiên cứu, cập nhật báo cáo và xây dựng báo cáo địa điểm toàn bộ”, ông Thành cho biết.

Song song với chương trình điện hạt nhân quy mô lớn, Việt Nam cũng bắt đầu nghiên cứu về SMR. Tuy nhiên, theo lãnh đạo Vinatom, hiện nay Việt Nam vẫn chưa có một chương trình quốc gia riêng cho SMR.

Dù vậy, chủ trương phát triển điện hạt nhân quy mô linh hoạt đã bắt đầu được đưa vào nhiều văn kiện chiến lược của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đã nhấn mạnh xây dựng Chương trình phát triển điện hạt nhân theo các quy mô linh hoạt và các nhà máy điện hạt nhân lắp ráp module nhỏ; đẩy mạnh đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ năng lượng nguyên tử, từng bước làm chủ công nghệ điện hạt nhân, bao gồm công nghệ lò phản ứng hạt nhân; lựa chọn công nghệ tiên tiến, phù hợp với điều kiện của Việt Nam, bảo đảm an ninh, an toàn tuyệt đối và tối ưu hóa hiệu quả tổng thể về kinh tế - xã hội.

Kết luận số 227 ngày 22/12/2025 của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu “nghiên cứu, phát triển công nghệ lò phản ứng module nhỏ và lò phản ứng tiên tiến thế hệ IV”.

Đáng chú ý, chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết khuyến khích doanh nghiệp nhà nước và tư nhân tham gia.

HỢP TÁC QUỐC TẾ, TẬP TRUNG NHÂN LỰC ĐỂ PHÁT TRIỂN SMR

Theo đánh giá của Viện trưởng Vinatom, dù SMR đang thu hút sự quan tâm toàn cầu, công nghệ này vẫn còn ở giai đoạn đầu thương mại hóa và đối mặt với nhiều thách thức.

Hiện nay, khoảng 100 thiết kế SMR đang được đề xuất trên thế giới. Trung Quốc đã xây dựng và vận hành một số mô hình công suất khoảng 200 MW. Canada đang triển khai dự án BWRX-300 của GE Hitachi từ năm 2025 và dự kiến vận hành năm 2029. Mỹ cũng tiếp tục thử nghiệm nhiều mô hình mới.

Tuy nhiên, ông Thành lưu ý rằng nhiều công nghệ thế hệ IV như lò chì kim loại lỏng hay lò muối nóng chảy vẫn còn rất mới và chưa được kiểm chứng đầy đủ. “Việt Nam còn ở trình độ thấp, không nên quá lạc quan về khả năng tiếp cận ngay”, ông nói.

Một trong những thách thức lớn nhất của SMR hiện nay là chi phí. Theo ông Thành, giá thành điện của SMR hiện có thể cao gấp đôi so với lò công suất lớn truyền thống.

Ngoài ra, bài toán nhiên liệu cũng chưa có lời giải hoàn chỉnh. Phần lớn SMR sử dụng nhiên liệu độ làm giàu cao (HALEU) hoặc các loại nhiên liệu đặc biệt chưa phổ biến trên thị trường. “Nếu xây lò mà không đảm bảo được nguồn nhiên liệu thì rất rủi ro”, chuyên gia cảnh báo.

Bên cạnh đó là các vấn đề về độ bền vật liệu trong điều kiện nhiệt độ và bức xạ cao kéo dài, cũng như yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn hạt nhân.

Theo TS. Trần Chí Thành, điều quan trọng nhất đối với ngành hạt nhân không nằm ở tốc độ phát triển công nghệ, mà ở văn hóa an toàn. “Phải đảm bảo những người làm hạt nhân thực sự hiểu và cảm nhận được văn hóa an toàn từ trong tim. Những người chỉ tiếp cận qua tài liệu, thông tin thì chưa cảm nhận được điều đó”, ông nhấn mạnh. “Những người thực sự làm việc trong môi trường hạt nhân mới hiểu rằng an toàn là số một, không có ngoại lệ”.

Ông cũng cho rằng Việt Nam cần tập trung nguồn lực và nhân lực thay vì phân tán ở nhiều đơn vị nhỏ lẻ.

“Phải tập trung nhân lực theo chỉ đạo của Chính phủ, không nên phân tán mỗi nơi một ít – vì chúng ta ít người, nếu dàn trải thì không nơi nào đủ lực để làm được việc thực sự”, TS. Trần Chí Thành nói.

Viện trưởng Vinatom cũng cho rằng Việt Nam cần hợp tác với các đối tác nước ngoài như Nga, Nhật Bản hay Canada để tiếp cận công nghệ, từng bước xây dựng năng lực nội tại trước khi nghĩ tới việc làm chủ hoàn toàn các công nghệ hạt nhân tiên tiến.