AI đe dọa “giấc mơ phần mềm” từng tạo nên tầng lớp trung lưu Ấn Độ

Vào giữa những năm 1990, trong căn hộ chật hẹp một phòng ngủ tại thành phố Kolkata ở miền đông Ấn Độ, những cuộc trò chuyện trên bàn ăn của gia đình Rajdeep Palchowdhury hầu như luôn xoay quanh tương lai của cậu con trai. Và kết luận gần như không thay đổi: phải học công nghệ thông tin, phải làm phần mềm.

TỪ TẤM VÉ ĐỔI ĐỜI CỦA HÀNG TRIỆU GIA ĐÌNH

Palchowdhury sau đó theo học ngành máy tính ở đại học, dù trong lòng lại yêu thích kinh tế học hơn. Giờ đây, sau phần lớn sự nghiệp làm việc tại Mỹ, Malaysia và Singapore, người đàn ông 44 tuổi cho rằng quyết định năm xưa đã thay đổi cuộc đời mình.

“Khi tôi lớn lên, gần như mọi bậc cha mẹ đều muốn con cái làm trong ngành phần mềm”, ông kể. “Dường như ngoài máy tính ra thì không ngành nào đáng học, và ngoài phần mềm ra thì không nghề nào đáng theo đuổi. Thực tế cho thấy điều đó đúng ở một mức độ nào đó”.

Trong hơn ba thập niên, các tập đoàn xuất khẩu phần mềm như Tata Consultancy Services (TCS) hay Infosys đã trở thành “cứu tinh” của hàng triệu gia đình trung lưu tại Ấn Độ. Đối với nhiều người, đây không chỉ là công việc mà còn là biểu tượng của sự đổi đời.

Những văn phòng hiện đại với khu giải trí, căng tin rộng lớn, mức lương hấp dẫn và cơ hội được cử ra nước ngoài làm việc đã tạo nên sức hút đặc biệt. Với tầng lớp trung lưu Ấn Độ, tấm bằng kỹ sư công nghệ gần như đồng nghĩa với một tương lai ổn định và sung túc.

Sự bùng nổ của ngành gia công phần mềm từng góp phần định hình cấu trúc kinh tế – xã hội của Ấn Độ hiện đại. Hàng nghìn trường kỹ thuật mọc lên khắp cả nước để đáp ứng nhu cầu nhân lực. Gia đình ở các thị trấn nhỏ hay vùng nông thôn sẵn sàng đầu tư toàn bộ tiền tiết kiệm cho con học kỹ thuật với hy vọng đổi đời.

Tuy nhiên, mô hình từng giúp Ấn Độ trở thành “công xưởng phần mềm” của thế giới giờ đang đối mặt với thách thức lớn nhất từ trước tới nay: trí tuệ nhân tạo.

AI đang nhanh chóng tự động hóa việc viết mã và kiểm thử phần mềm – những công việc vốn là “xương sống” của lực lượng lao động trong ngành gia công CNTT. Điều này đe dọa trực tiếp mô hình kinh doanh truyền thống của các công ty công nghệ Ấn Độ, vốn dựa trên việc bán nhân lực và tính phí theo giờ làm việc.

Francisco D’Souza, cựu CEO của Cognizant, nhận định rằng các công ty sẽ gặp khó khăn trong việc mở rộng quy mô nếu vẫn tính phí theo giờ trong khi lượng công sức cần để hoàn thành công việc đã giảm một nửa nhờ AI.

Nói cách khác, thứ từng là lợi thế lớn nhất của ngành phần mềm Ấn Độ – nguồn nhân lực đông đảo và giá rẻ – có nguy cơ trở thành điểm yếu trong kỷ nguyên AI.

CÁC “ÔNG LỚN” CÔNG NGHỆ THỪA NHẬN SỨC ÉP TỪ AI

Theo bài viết của Nikkei, lãnh đạo các công ty phần mềm hàng đầu Ấn Độ đã bắt đầu công khai thừa nhận tác động của AI đối với hoạt động kinh doanh.

K. Krithivasan, CEO của TCS, cho biết một số nguồn doanh thu truyền thống sẽ “dần suy giảm”, dù các dự án liên quan đến AI có thể bù đắp phần nào. Trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3 vừa qua, TCS đạt doanh thu 30 tỷ USD, giảm 2,4% nếu tính theo tỷ giá cố định.

Tại Infosys, CEO Salil Parekh cũng cho rằng áp lực đang xuất hiện ở các mảng mà “các mô hình AI nền tảng và công cụ AI hoạt động đặc biệt hiệu quả”. Doanh thu thường niên của Infosys tăng 3,1%, thấp hơn mức tăng 4,2% của năm trước đó.

Trong khi đó, CEO HCL Technologies C. Vijayakumar cảnh báo khoảng 40% ngành công nghệ thông tin có nguy cơ bị AI làm gián đoạn, với tốc độ tăng trưởng âm từ 3-5% mỗi năm trong vài năm tới.

Theo ông, những lĩnh vực dễ bị AI thay thế bao gồm phát triển ứng dụng truyền thống, vận hành hạ tầng CNTT và hỗ trợ khách hàng. Ngược lại, khoảng 55% ngành còn lại – gồm dữ liệu, an ninh mạng và điện toán đám mây – có thể tận dụng AI để tăng trưởng trên 10%.

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng lo ngại về sự sụp đổ của ngành công nghệ Ấn Độ đang bị phóng đại.

Jimit Arora, CEO của hãng nghiên cứu Everest Group, nhận định mỗi chu kỳ công nghệ mới đều tạo ra kỳ vọng quá mức về năng suất. Theo ông, giá trị thực sự không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ việc tái cấu trúc quy trình kinh doanh và xây dựng trải nghiệm phù hợp.

Tuy nhiên, ngay cả khi các công ty công nghệ phục hồi, một thực tế ngày càng rõ ràng là họ sẽ không còn đóng vai trò “cỗ máy tạo việc làm” như trước đây.

Dấu hiệu chững lại đã xuất hiện. Trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3, lực lượng lao động của TCS giảm 3,9%, còn Infosys chỉ tăng 1,6%, thấp hơn mức tăng của năm trước.

Theo báo cáo của Bernstein, lực lượng lao động công nghệ của Ấn Độ đã tăng từ 5,4 triệu người năm 2023 lên 5,8 triệu người năm 2025. Tuy nhiên, tổng số nhân viên tại 20 công ty phần mềm lớn nhất gần như không thay đổi, duy trì ở mức khoảng 1,9 triệu người.

Phil Fersht, CEO của HFS Research, cho rằng AI đang “phá vỡ về mặt cấu trúc” mô hình kim tự tháp nhân sự vốn là nền tảng của ngành gia công phần mềm.

Trong mô hình cũ, các công ty tuyển lượng lớn nhân viên trẻ ở tầng đáy, sau đó dần đào tạo và đẩy lên các vị trí quản lý. Nhưng trong kỷ nguyên AI, mô hình “hình kim cương” mới sẽ thay thế: ít nhân viên cấp thấp hơn, trong khi tầng giữa gồm các chuyên gia hiểu cả nghiệp vụ lẫn AI sẽ trở nên quan trọng hơn.

“Theo thời gian, tầng đáy không phải đang thu hẹp dần mà đang sụp đổ”, Fersht nhận định. “Ngay cả tầng giữa cũng bị ảnh hưởng, bởi các quản lý dự án hay chuyên gia điều phối sẽ không còn nhiều người để quản lý khi số lượng nhân viên cấp thấp giảm mạnh”.

NỖI LO VIỆC LÀM VÀ TƯƠNG LAI BẤT ĐỊNH CỦA TẦNG LỚP TRUNG LƯU

Sự chuyển đổi này đặt ra thách thức lớn đối với gần 6 triệu lao động công nghệ tại Ấn Độ – tương đương khoảng 7,5% lực lượng lao động trí thức của nước này theo ước tính của Bernstein.

Tác động không chỉ dừng ở những người đang làm việc trong ngành. Nó còn phủ bóng lên hàng triệu sinh viên đang theo học tại gần 6.000 trường kỹ thuật mọc lên để phục vụ “cơn sốt phần mềm”. Theo số liệu chính phủ, có tới 8,36 triệu sinh viên đăng ký học kỹ thuật trong giai đoạn 5 năm tính đến tháng 3/2025.

Saurabh Mukherjea, đồng sáng lập Marcellus Investment Managers, cho rằng các công ty phần mềm từng là động lực quan trọng tạo việc làm cho thanh niên tốt nghiệp đại học. Nhưng giờ đây, khi họ “khóa van tuyển dụng”, cơ hội việc làm cho sinh viên mới ra trường cũng giảm theo.

Điều này càng làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu việc làm vốn đã kéo dài tại Ấn Độ. Báo cáo của Đại học Azim Premji công bố hồi tháng 3 cho thấy số cử nhân thất nghiệp trong độ tuổi 20-29 đã tăng từ 4 triệu người năm 2011 lên 11 triệu người năm 2023.

Tỷ lệ cử nhân trong nhóm thanh niên thất nghiệp cũng tăng mạnh từ 44% lên 67% trong cùng giai đoạn.

Theo các nhà phân tích, cú sốc việc làm có thể kéo theo hệ lụy đối với tăng trưởng kinh tế Ấn Độ, vốn phụ thuộc lớn vào tiêu dùng cá nhân. Lương trung bình hàng năm tại 20 công ty phần mềm hàng đầu khoảng 2 triệu rupee, tương đương 21.000 USD – cao vượt trội so với GDP bình quân đầu người chỉ khoảng 2.500 USD.

Chính tầng lớp lao động công nghệ này là động lực thúc đẩy tiêu dùng, mua nhà, xe hơi và các dịch vụ cao cấp tại Ấn Độ suốt nhiều năm qua.

Các biện pháp kích cầu như giảm thuế, giảm lãi suất có thể tạo hiệu ứng ngắn hạn, nhưng giới phân tích cho rằng khó bù đắp được sự suy giảm niềm tin việc làm nếu AI tiếp tục làm thay đổi thị trường lao động.

Giữa bối cảnh đó, Rajdeep Palchowdhury cũng trở nên thận trọng hơn. Ông đang trì hoãn kế hoạch mua một căn nhà lớn hơn giữa lúc tương lai ngành công nghệ còn nhiều bất ổn.

Quan trọng hơn, ông không còn thúc ép cậu con trai 12 tuổi phải theo ngành công nghệ như thế hệ cha mẹ mình từng làm.

“Công nghệ và tài chính vẫn là những ngành có thu nhập tốt nhất”, ông nói. “Nhưng trong thế giới AI, không ai biết các công việc đó còn tồn tại theo hình thức hiện nay hay không. Vậy tại sao phải tạo áp lực cho một đứa trẻ?”.