Đây là câu hỏi về trí tuệ nhân tạo mà mọi ứng viên xin việc cần chuẩn bị

Hiện nay, thế giới vẫn chưa có câu trả lời thật sự rõ ràng cho việc trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra bao nhiêu việc làm và “xóa sổ” bao nhiêu việc làm, thì ít nhất đã có một câu hỏi rất cụ thể mà người đi xin việc, cũng như người lao động muốn giữ vững vị trí của mình – sẽ buộc phải trả lời được trong năm 2026.

“Trong rất nhiều vị trí công việc, câu hỏi nền tảng sẽ không còn là ‘Con người có làm được công việc này hay không?’ nữa”, bà Daniela Rus, Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học Máy tính và Trí tuệ Nhân tạo (CSAIL) của MIT, nhận định. “Thay vào đó, câu hỏi sẽ là: Bạn có thể làm công việc theo cách tạo ra giá trị, vượt lên trên những gì AI có thể làm một mình, và cả những gì con người làm một mình hay không?”.

Nói cách khác, giá trị của người lao động trong kỷ nguyên AI không còn nằm ở việc “làm được”, mà nằm ở việc làm khác đi, làm tốt hơn và làm theo cách mà máy móc chưa thể thay thế, theo CNBC.

AI BẮT ĐẦU HIỆN DIỆN TRONG DỮ LIỆU NĂNG SUẤT

Mối quan hệ giữa AI và lao động con người đang thay đổi, hiện là một trong những vấn đề then chốt của thị trường việc làm. Dù tác động của AI chưa thể đo đếm đầy đủ bằng số liệu cụ thể, nhưng những “tín hiệu lợi ích” đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện trong dữ liệu năng suất, ít nhất là qua ghi nhận thực tế từ doanh nghiệp.

Ông Neel Kashkari, Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang (Fed) chi nhánh Minneapolis, cho biết AI đang khiến công ty lớn tuyển dụng chậm lại, đồng thời nhiều doanh nghiệp báo cáo rằng họ chứng kiến “những cải thiện năng suất thực sự”.

Trả lời chương trình Squawk Box của CNBC, ông Kashkari nói rằng tác động này hiện vẫn chủ yếu diễn ra ở các tập đoàn lớn, và nhìn tổng thể, ông kỳ vọng thị trường lao động Hoa Kỳ sẽ tiếp tục ở trạng thái ít tuyển mới nhưng cũng ít sa thải.

Tuy vậy, ông nhấn mạnh: “Có quá nhiều câu chuyện thực tế về việc doanh nghiệp áp dụng AI và thực sự chứng kiến năng suất tăng lên. Những công ty mà hai năm trước còn hoài nghi, giờ đang nói rằng: ‘Không, chúng tôi đang dùng nó thật sự’.”

Điều này cho thấy AI chưa tạo ra cú sốc việc làm diện rộng, nhưng đang âm thầm thay đổi cách doanh nghiệp tổ chức công việc và sử dụng nhân lực.

Ở chiều ngược lại, không phải công ty nào ứng dụng AI cũng đồng nghĩa với việc cắt giảm lao động. Bà Lisa Su, CEO của AMD, chia sẻ bên lề triển lãm CES tại Las Vegas rằng: “Chúng tôi thực sự không tuyển ít người đi. Thành thật mà nói, AMD đang tăng trưởng rất mạnh, nên chúng tôi vẫn tuyển rất nhiều. Nhưng chúng tôi tuyển những con người khác – những người có tư duy ‘AI-forward’, tức là sẵn sàng làm việc cùng AI”.

Thông điệp này phản ánh xu hướng rõ ràng: AI không nhất thiết phải giảm số lượng việc làm, nhưng đang thay đổi mạnh mẽ “chân dung” của người được tuyển.

THÔNG ĐIỆP THẲNG THẮN TỪ CÁC CEO

Trong năm qua, hàng loạt lãnh đạo doanh nghiệp lớn như Shopify, Accenture hay Fiverr đã tiến hành sa thải nhân sự, công khai kêu gọi nhân viên nâng cấp kỹ năng AI, nếu không muốn trở nên ngày càng “kém liên quan” trong thị trường lao động.

Ông Micha Kaufman, CEO Fiverr, nhấn mạnh rằng khi ông kêu gọi đội ngũ “đào sâu kỹ năng AI”, đó không phải là một thông điệp mang tính biểu tượng hay khẩu hiệu. “Đó là sự thừa nhận rằng thế giới công việc đang dịch chuyển. AI đang tái định hình mọi ngành nghề, và điều có trách nhiệm nhất mà doanh nghiệp có thể làm là chuẩn bị cho con người thích nghi với sự thay đổi đó sớm, minh bạch và có mục đích”, ông Kaufman nói.

Tuy nhiên, cách các công ty nói về sự chuyển dịch này đôi khi vẫn khá mơ hồ. Chẳng hạn, họ thường mô tả AI sẽ đảm nhiệm công việc lặp đi lặp lại hoặc đòi hỏi tính toán nặng, để con người tập trung vào nhiệm vụ “cao cấp hơn” như phán đoán, đồng cảm, sáng tạo và hiểu ngữ cảnh.

Theo bà Daniela Rus, viễn cảnh này thể hiện sự chuyển dịch quan trọng: từ việc dùng AI để thay thế con người, sang việc tăng cường (augment) năng lực con người khi AI đóng vai trò trợ lý.

Nhưng bà Rus cũng thẳng thắn cảnh báo: người lao động có lý do để hoài nghi.

“Những chuyển đổi này liên quan đến hiệu quả, nhưng cũng liên quan đến niềm tin và sự minh bạch”, bà Rus nói. “Người lao động cần tin rằng doanh nghiệp không chỉ đơn thuần dùng AI làm cái cớ để cắt giảm chi phí”. Bà Rus lo ngại rằng, nếu không cẩn trọng, quá trình chuyển đổi AI có thể làm xói mòn chính những kỹ năng rất ‘con người’ mà nó được kỳ vọng sẽ khuếch đại.

Ông Kaufman thừa nhận dù lãnh đạo có minh bạch đến đâu, nỗi lo của người lao động vẫn khó tránh khỏi. “Khi học cách dùng AI, nhiều người sợ rằng họ đang huấn luyện chính công cụ sẽ thay thế mình”, ông nói. “Nhưng tôi nhìn thấy điều ngược lại: những người học cách dẫn dắt AI, diễn giải và cải thiện đầu ra không phải đang huấn luyện ‘kẻ thay thế’ mình, mà họ đang trở thành kiến trúc sư của thế hệ công việc mới”.

Fiverr, nền tảng kết nối doanh nghiệp với lao động tự do, đang ở tuyến đầu của làn sóng AI, bởi đây là nơi AI được sử dụng ngày càng nhiều trong công việc thực tế.

Theo Báo cáo Tác động Kinh tế Freelancer 2024 của Fiverr, 40% freelancer đã sử dụng công cụ AI, và trung bình tiết kiệm hơn 8 giờ làm việc mỗi tuần. Ông Kaufman cho biết nghiên cứu của Fiverr cho thấy những người áp dụng AI sớm tạo ra sản phẩm tốt hơn và được trả thù lao cao hơn.

Ở góc độ học thuật, nghiên cứu gần đây của The Budget Lab thuộc Đại học Yale cũng mang đến phần nào sự lạc quan. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng, kể từ khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022, thị trường lao động nói chung chưa bị xáo trộn mạnh, và dữ liệu hiện có cho thấy AI chưa làm suy giảm nhu cầu lao động tri thức trên diện rộng.

Tuy vậy, các nhà nghiên cứu Yale cũng thận trọng nhấn mạnh rằng không thể đưa ra kết luận chắc chắn chỉ trong vài năm đầu của một công nghệ mới. Họ dẫn lại tiền lệ lịch sử như việc máy tính được đưa vào văn phòng, cho thấy những gián đoạn công nghệ lớn thường diễn ra trong hàng thập kỷ, chứ không phải vài tháng hay vài năm.

“Ngay cả khi AI mới có tác động tới thị trường lao động mạnh ngang hoặc mạnh hơn các công nghệ trước đây, thì cũng hợp lý khi kỳ vọng rằng ảnh hưởng diện rộng sẽ cần nhiều thời gian hơn để nhìn thấy”, báo cáo Yale viết.

AI CÓ THỂ TỰ ĐỘNG HÓA HƠN NỬA SỐ GIỜ LÀM VIỆC

Một nghiên cứu khác của McKinsey dự báo rằng AI về mặt lý thuyết có thể tự động hóa hơn một nửa tổng số giờ làm việc hiện nay tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, McKinsey nhấn mạnh điều này không đồng nghĩa với việc hàng loạt công việc sẽ biến mất.

“Một số vai trò sẽ thu hẹp, một số sẽ mở rộng hoặc chuyển đổi, và những vai trò mới sẽ xuất hiện với công việc ngày càng xoay quanh sự hợp tác giữa con người và máy móc thông minh”, các tác giả viết.

McKinsey cũng ước tính rằng 70% các kỹ năng được thị trường lao động mong muốn hiện nay có thể áp dụng cho cả công việc tự động hóa lẫn không tự động hóa. “Sự chồng lấn này nghĩa là phần lớn kỹ năng vẫn còn giá trị, nhưng cách và nơi chúng được sử dụng sẽ thay đổi”, nhóm nghiên cứu nhận định.

Đáng chú ý, những công ty quá “nóng vội” dùng AI để thay thế tuyển dụng cũng có thể phải điều chỉnh chiến lược sau khi vấp phải thực tế. Ông Armando Solar-Lezama, giáo sư khoa học máy tính tại MIT và Phó Giám đốc CSAIL, dẫn ví dụ về Klarna – công ty fintech từng sa thải 40% nhân sự trong chiến lược “AI-first”, nhưng sau đó buộc phải tuyển lại nhiều nhân viên chăm sóc khách hàng vì chất lượng dịch vụ của AI không đạt kỳ vọng.

“Một số nỗ lực như vậy rất có thể sẽ phản tác dụng”, ông Solar-Lezama nói. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng những thất bại cá biệt này không nên khiến người lao động trên toàn nền kinh tế quá chủ quan. “Nhiều doanh nghiệp khác sẽ thành công, và điều đó dẫn đến cắt giảm nhân lực”, ông thẳng thắn.

Với những người đang lo sợ rằng họ bị giao nhiệm vụ “huấn luyện robot thay thế chính mình”, ông Solar-Lezama cho rằng chính tổ chức mới là bên có nguy cơ trả giá đắt nhất. Lý do là bởi thất bại của con người trong công việc, nghe có vẻ nghịch lý, lại là một kỹ năng gần như không thể thay thế trong môi trường làm việc.

“AI không học theo cách giống con người”, ông giải thích. “Các tổ chức hiện nay được thiết kế để xử lý những kiểu sai sót của con người. Nếu bạn chỉ đơn giản thay con người bằng AI, hệ thống đó sẽ sụp đổ. Các công ty sẽ cần rất nhiều thời gian để tự rút ra bài học này”.