Dữ liệu vệ tinh mở ra không gian mới cho AI và kinh tế số Việt Nam

Từng được xem là công cụ phục vụ quốc phòng hay nghiên cứu khoa học, dự báo thời tiết, dữ liệu vệ tinh ngày nay đang trở thành một trong những nguồn dữ liệu giá trị của nền kinh tế số. Từ dự báo tăng trưởng GDP, theo dõi chuỗi cung ứng, đến đánh giá sức khỏe của doanh nghiệp và thị trường tiêu dùng, những hình ảnh được ghi nhận từ không gian đang giúp các tổ chức tài chính và nhà hoạch định chính sách nhìn thấy những tín hiệu mà các bộ số liệu truyền thống thường bỏ lỡ.

Theo TS. Hồ Quốc Tuấn, giảng viên cao cấp Đại học Bristol (Anh), dữ liệu vệ tinh là một trong những dạng dữ liệu phi truyền thống đang phát triển nhanh và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái AI toàn cầu.

DỮ LIỆU VỆ TINH MANG LẠI NHỮNG DỰ BÁO THỜI GIAN THỰC

Trong nhiều thập niên, các chỉ số kinh tế quan trọng như GDP, lạm phát hay sản lượng công nghiệp chủ yếu được xây dựng từ các báo cáo thống kê truyền thống. Tuy nhiên, những bộ dữ liệu này thường được xây dựng hàng quý, có độ trễ lớn, trong khi các quyết định kinh tế ngày càng đòi hỏi thông tin theo thời gian thực.

Đó là lý do dữ liệu vệ tinh trở thành công cụ được nhiều tổ chức tài chính khai thác.

TS. Hồ Quốc Tuấn cho biết tại Mỹ và châu Âu, nhiều mô hình dự báo kinh tế hiện nay đã kết hợp dữ liệu vệ tinh với các nguồn dữ liệu khác để xây dựng các hệ thống "nowcasting" - phương pháp dự báo gần như theo thời gian thực về trạng thái hiện tại của nền kinh tế.

Khác với các phương pháp dự báo truyền thống dựa nhiều vào ý kiến chuyên gia và các báo cáo định kỳ, nowcasting tận dụng những dữ liệu cập nhật liên tục để nhận diện xu hướng kinh tế nhanh hơn. Các ngân hàng trung ương, quỹ đầu tư và tổ chức nghiên cứu có thể theo dõi hoạt động sản xuất, giao thông, vận tải hay tiêu dùng chỉ thông qua các tín hiệu thu thập từ không gian.

Một trong những ứng dụng phổ biến là theo dõi ánh sáng ban đêm. Mức độ sáng của các khu công nghiệp, thành phố hay cảng biển có thể phản ánh cường độ hoạt động kinh tế tại khu vực đó. Tương tự, hình ảnh vệ tinh cũng giúp quan sát lượng xe tải ra vào nhà máy, số lượng container tại cảng hoặc mức độ lưu thông hàng hóa trên các tuyến vận tải trọng điểm.

Theo TS. Tuấn, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) hiện đã phát triển các công cụ theo dõi kinh tế sử dụng dữ liệu vệ tinh kết hợp với nhiều nguồn dữ liệu khác để cập nhật tình hình kinh tế theo tuần. Những công cụ này không chỉ phục vụ dự báo GDP mà còn được sử dụng để đánh giá lợi nhuận doanh nghiệp, sức mua của người dân hay xu hướng tiêu dùng.

AI BIẾN ẢNH VỆ TINH THÀNH NGUỒN DỮ LIỆU KINH TẾ KHỔNG LỒ

Nếu dữ liệu vệ tinh là nguyên liệu thô, thì AI chính là công nghệ giúp khai phá giá trị từ nguồn tài nguyên này.

Theo TS. Hồ Quốc Tuấn, sự bùng nổ của AI đang tạo ra bước ngoặt quan trọng khi cho phép xử lý khối lượng dữ liệu phi cấu trúc khổng lồ mà trước đây con người gần như không thể khai thác hiệu quả.

Các hệ thống học máy ngày nay có thể tự động nhận diện tàu thuyền, phương tiện vận tải, nhà máy, kho bãi hay hoạt động xây dựng từ hàng triệu bức ảnh vệ tinh. Những thông tin này sau đó được chuyển hóa thành các chỉ số kinh tế phục vụ phân tích và dự báo.

Ông dẫn ví dụ trong những tháng gần đây, dữ liệu vệ tinh và dữ liệu định vị địa lý được sử dụng rộng rãi để theo dõi hoạt động vận tải biển toàn cầu. Chỉ cần quan sát số lượng tàu hàng đang neo đậu, thời gian chờ tại cảng hoặc hướng di chuyển của các tuyến vận tải, các tổ chức phân tích có thể đánh giá tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng, xu hướng thương mại hoặc tác động của các xung đột địa chính trị.

Đây là điều mà các bộ dữ liệu thống kê truyền thống khó có thể cung cấp với tốc độ tương tự.

Không chỉ trong lĩnh vực logistics, dữ liệu vệ tinh còn được sử dụng để đánh giá sản lượng nông nghiệp, giám sát hoạt động khai khoáng, theo dõi mức tiêu thụ năng lượng và thậm chí ước tính doanh thu của doanh nghiệp.

Trong ngành tài chính, các quỹ đầu tư ngày càng quan tâm tới những nguồn dữ liệu như vậy nhằm tìm kiếm lợi thế cạnh tranh. Thay vì chờ báo cáo tài chính được công bố, họ có thể sử dụng dữ liệu vệ tinh để đánh giá tình hình hoạt động của doanh nghiệp từ nhiều tháng trước.

Theo TS. Tuấn, đây là một phần của xu hướng phát triển mạnh mẽ của thị trường dữ liệu phi truyền thống (alternative data), lĩnh vực được dự báo có thể tăng trưởng từ khoảng 10 tỷ USD hiện nay lên hàng chục hoặc thậm chí hơn 100 tỷ USD vào năm 2030.

BÀI TOÁN CÂN BẰNG CƠ HỘI VÀ CHỦ QUYỀN DỮ LIỆU VỆ TINH

Tuy vậy, sự phát triển của dữ liệu vệ tinh cũng đặt ra nhiều câu hỏi mới về chủ quyền dữ liệu và khung pháp lý.

Theo TS. Hồ Quốc Tuấn, ngay tại các quốc gia phát triển, việc xác định ai được quyền sử dụng dữ liệu thu thập từ vệ tinh vẫn là chủ đề gây tranh luận.

Trong bối cảnh các chòm sao vệ tinh thương mại ngày càng phổ biến, lượng dữ liệu thu thập về các quốc gia đang gia tăng với tốc độ rất nhanh.

Theo TS. Tuấn, thách thức lớn nhất đối với các nhà quản lý là tìm được điểm cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích quốc gia.

"Nếu đi theo một bộ chính sách quá chặt chẽ, có thể làm mất đi những cơ hội mà nền kinh tế dữ liệu mang lại. Nhưng nếu quá mở, sẽ xuất hiện các rủi ro liên quan đến bảo mật và khai thác dữ liệu", ông nhận định.

Đối với Việt Nam, dữ liệu vệ tinh có thể mở ra nhiều cơ hội trong quản lý kinh tế, quy hoạch đô thị, giám sát hạ tầng, nông nghiệp và ứng phó biến đổi khí hậu. Việt Nam đang thúc đẩy phát triển kinh tế số và ứng dụng AI, việc khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu này có thể giúp nâng cao năng lực dự báo và ra quyết định chính sách.

Tuy nhiên, theo TS. Hồ Quốc Tuấn, công nghệ và dữ liệu chỉ là một phần của bài toán. Điều quan trọng không kém là nguồn nhân lực có khả năng hiểu dữ liệu, lựa chọn đúng tín hiệu và phân biệt được đâu là thông tin giá trị, đâu là nhiễu.

"Hiện nay có hàng triệu bộ dữ liệu trên thị trường. Điều quan trọng không phải là có bao nhiêu dữ liệu, mà là biết bộ dữ liệu nào thực sự liên quan và tại sao nó lại quan trọng", ông nhấn mạnh.