Không phải AI, áp lực tài chính, tuyển dụng quá mức và lo ngại suy thoái đang thúc đẩy làn sóng sa thải

Áp lực tài chính này đến từ khối lượng chi tiêu khổng lồ cho cơ sở hạ tầng AI, việc tuyển dụng quá mức trong giai đoạn kinh tế thuận lợi và những lo ngại về suy thoái. AI chỉ là lý do tiện lợi để các công ty giải thích quyết định cắt giảm chi phí.

LOẠT CÔNG TY TUYÊN BỐ SA THẢI

Theo Fast Company, trong vài năm gần đây, làn sóng lo ngại rằng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ thay thế con người trong công việc ngày càng lan rộng. Từ dự đoán nổi tiếng của Herbert Simon cách đây 60 năm rằng “máy móc sẽ có khả năng thực hiện mọi công việc mà con người có thể làm” đến những cuốn sách như A World Without Work của Daniel Susskind năm 2020, câu chuyện về một tương lai không có việc làm con người đã trở thành đề tài quen thuộc.

Khi ChatGPT tròn ba tuổi, nhiều người tin rằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cuối cùng sẽ hiện thực hóa viễn cảnh này, từ việc viết email, báo cáo, tóm tắt tài liệu đến tạo nội dung hình ảnh, video hay lập trình phần mềm.

Tuy nhiên, thực tế đang chỉ ra một bức tranh phức tạp hơn. Các vụ sa thải gần đây tại Amazon, UPS, Target và nhiều công ty công nghệ khác, mặc dù được nhắc đến trong bối cảnh AI, lại không hoàn toàn do công nghệ này gây ra.

Amazon thông báo cắt giảm 14.000 vị trí cấp quản lý, UPS giảm khoảng 14.000 nhân sự trong vòng 22 tháng, và Target cắt 1.800 vị trí. Các nghiên cứu học thuật cũng chỉ ra rằng mức độ tiếp xúc với AI trong các ngành nghề chưa đủ để giải thích cho các đợt sa thải này.

Các báo cáo từ MIT Media Lab và Atlassian cho thấy hầu hết các dự án AI thử nghiệm trong doanh nghiệp đều chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng: 95% dự án generative AI thất bại, 96% doanh nghiệp không thấy cải thiện rõ rệt về hiệu suất, đổi mới hay chất lượng công việc, và người lao động thường phải mất nhiều giờ để sửa các lỗi do AI gây ra. Rõ ràng, nếu AI chưa tạo ra giá trị đáng kể, khó có thể đổ lỗi cho nó về làn sóng sa thải hiện nay.

TUYỂN DỤNG QUÁ MỨC VÀ LO NGẠI SUY THOÁI MỚI LÀ NGUYÊN NHÂN CHÍNH

Theo Fast Company, một lý do quan trọng khác nằm ở chính sách tuyển dụng trong giai đoạn trước và những lo ngại về suy thoái kinh tế. Trong thời kỳ lãi suất gần bằng 0 do Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) áp dụng, các công ty công nghệ đã mở rộng quy mô tuyển dụng mạnh mẽ, tạo ra lực lượng lao động vượt quá nhu cầu thực tế. Các chuyên gia cho rằng chính việc tuyển dụng ồ ạt này đã đặt các công ty vào thế phải cắt giảm nhân sự khi kinh tế có dấu hiệu chững lại.

Bên cạnh đó, các yếu tố vĩ mô như thuế quan cao hơn, hạn chế visa lao động nước ngoài, nguy cơ chính phủ đóng cửa, phản ứng chống lại các chính sách đa dạng – công bằng – hòa nhập (DEI) và năng lượng sạch, cùng nợ công tăng cao, cũng làm gia tăng lo ngại về suy thoái. Những yếu tố này tạo áp lực cho các công ty phải giảm chi phí, trong đó sa thải nhân sự trở thành giải pháp dễ thực hiện nhất.

Điều này cũng lý giải tại sao các vụ sa thải trong lĩnh vực công nghệ không hoàn toàn liên quan đến việc áp dụng AI. Theo hãng tin AP, việc sa thải tại Amazon, Meta hay nhiều công ty khác phần lớn xuất phát từ những tính toán tài chính nhằm duy trì lợi nhuận, thay vì do AI thay thế con người. Thậm chí, lãnh đạo Amazon từng thừa nhận trên các cuộc gọi với nhà đầu tư rằng các đợt cắt giảm gần đây “không thực sự do AI dẫn dắt”.

CHI TIÊU KHỔNG LỒ CHO CƠ SỞ HẠ TẦNG AI VÀ ÁP LỰC LỢI NHUẬN

Một yếu tố then chốt khác khiến các công ty công nghệ phải giảm nhân sự là chi phí khổng lồ cho cơ sở hạ tầng AI. Amazon dự kiến tăng tổng vốn đầu tư (CapEx) từ 54 tỷ USD năm 2023 lên 84 tỷ USD năm 2024 và ước tính 118 tỷ USD năm 2025. Meta bảo đảm khoản vay 27 tỷ USD để duy trì trung tâm dữ liệu, trong khi Oracle dự kiến vay 25 tỷ USD mỗi năm để hoàn tất các hợp đồng AI.

Pratik Ratadiya, Giám đốc sản phẩm tại startup AI Narravance, nhận định: “Các công ty đã chi quá nhiều cho LLM trước khi thiết lập mô hình tài chính bền vững cho các khoản chi này. Khi không còn cách nào dễ dàng để huy động thêm vốn, việc cắt giảm chi phí sẽ là điều tất yếu”. Trên thực tế, khi doanh nghiệp gặp áp lực tài chính, sa thải nhân viên trở thành giải pháp đơn giản và nhanh chóng. AI chỉ là cái cớ thuận tiện để biện minh cho các quyết định này.

Những phóng đại về khả năng của AI giúp các startup huy động vốn và theo đuổi mục tiêu trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), nhưng đồng thời cũng làm lãng phí nguồn lực vật chất, tài chính và con người, mà không đem lại lợi ích thiết thực cho nền kinh tế hay người lao động.

Điều nghịch lý là trong khi chi phí đầu tư vào AI có thể lên tới gần 1.000 tỷ USD trong năm 2025, doanh thu từ AI lại tương đối khiêm tốn, dự kiến không vượt quá 30 tỷ USD. Con số này quá nhỏ để giải thích cho mức sa thải trên quy mô toàn ngành.

Các nhà đầu tư cũng bị phân vân: doanh thu AI còn hạn chế đối với các công ty mua nền tảng như OpenAI, nhưng lại là cơ hội khổng lồ cho những nhà cung cấp hạ tầng như Nvidia, vốn đạt giá trị thị trường hơn 5.000 tỷ USD.

Sự thiếu minh bạch cũng khiến câu chuyện trở nên phức tạp. OpenAI, Anthropic và nhiều nhà sáng tạo AI khác không phải là công ty đại chúng, không cần công bố số liệu kiểm toán hằng quý, trong khi phần lớn các công ty Big Tech không tách doanh thu từ AI.

Trong khi đó, sinh viên và người mới ra trường đang gặp khó khăn trong việc tìm việc, một phần do bị thuyết phục rằng AI sẽ xóa bỏ việc làm, dẫn đến sự chuẩn bị yếu kém và càng khó tìm việc hơn.