Kinh tế số Việt Nam cần một "hệ sinh thái niềm tin" hữu hình

Theo Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, bảo vệ dữ liệu cá nhân cần được xem là điều kiện tiên quyết trong nền kinh tế số. Ông cho rằng thị trường hiện nay đang vận hành dựa trên một nghịch lý: người dùng dù ý thức được rủi ro nhưng vẫn buộc phải chấp nhận vì tính tiện lợi và sự thiếu hụt các lựa chọn thay thế.

KHI LÒNG TIN CẦN ĐƯỢC "HỮU HÌNH HÓA"

Phân tích về thực trạng thị trường, Tiến sĩ James Kang nhận định nền kinh tế số Việt Nam đang được thúc đẩy bởi nhu cầu hơn là niềm tin. Phần lớn người dùng đều nhận thức rằng dữ liệu cá nhân của họ có thể không được bảo vệ đầy đủ; họ thường xuyên thấy các vụ lừa đảo, tin nhắn rác và rò rỉ dữ liệu, nhưng vẫn tiếp tục sử dụng các nền tảng vì gần như không có lựa chọn khác. Ông nhấn mạnh một thực tế: “Việc ‘không tham gia’ đồng nghĩa với chấp nhận bất tiện.”

Phân tích về thực trạng thị trường, Tiến sĩ James Kang nhận định, nền kinh tế số Việt đang được thúc đẩy bởi nhu cầu hơn là niềm tin. Phần lớn người dùng đều nhận thức rằng dữ liệu cá nhân của họ có thể không được bảo vệ đầy đủ. Họ thường xuyên thấy các vụ lừa đảo, tin nhắn rác và rò rỉ dữ liệu, nhưng vẫn tiếp tục sử dụng các nền tảng số vì gần như không có lựa chọn khác. “Việc đặt đồ ăn qua GrabFood, gọi xe trên beCar, mua sắm trên Lazada hay Shopee, thậm chí thanh toán tại nhà hàng bằng MoMo hoặc ZaloPay đều phụ thuộc vào hệ thống số. Việc “không tham gia”  đồng nghĩa với chấp nhận bất tiện”, TS.Kang nhấn mạnh. 

Trong bối cảnh người dùng không có quyền lựa chọn "đăng xuất", câu hỏi thực tế không phải là làm thế nào để xây dựng niềm tin từ đầu, mà là làm thế nào để kìm chân mức độ thiếu tin tưởng. Nếu quá thận trọng, người dùng có thể vẫn dùng dịch vụ số nhưng không toàn tâm toàn ý, khiến mức độ tương tác, chi tiêu và cuối cùng là tăng trưởng kinh tế đều bị ảnh hưởng.

Để giải quyết bài toán này, vị chuyên gia từ RMIT đề xuất làm cho niềm tin trở nên “hữu hình” hơn thông qua hệ thống chứng nhận hoặc xếp hạng bảo mật. Thay vì để người dùng "tin tưởng mù quáng" hoặc phỏng đoán, các chỉ số này sẽ đóng vai trò là điểm tham chiếu an toàn. Bên cạnh đó, các nền tảng cần chủ động hạn chế việc phơi nhiễm thông tin bằng cách sử dụng danh tính ẩn danh hoặc mã định danh hệ thống. “Nhờ đó có thể khoanh vùng thiệt hại nếu một nền tảng bị xâm nhập,” Tiến sĩ Kang khẳng định.

TÁI ĐỊNH NGHĨA TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC DOANH NGHIỆP

Một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực thi tại doanh nghiệp. Khi hậu quả của việc lạm dụng dữ liệu không rõ ràng, một số nền tảng có thể không ưu tiên bảo mật, thậm chí chấp nhận rủi ro để đổi lấy lợi ích ngắn hạn. Tiến sĩ Kang chỉ ra rằng, trong khi người dùng cá nhân hiếm khi khiếu nại vì tốn thời gian và công sức, thì doanh nghiệp lại có xu hướng giữ im lặng về các sự cố rò rỉ để tránh tổn hại uy tín.

Chuyên gia RMIT nhấn mạnh cần có sự chuyển dịch trách nhiệm. “Tăng cường trách nhiệm giải trình là điều bắt buộc chứ không phải tùy chọn”, ông nhấn mạnh.

Thay vì đặt gánh nặng tự bảo vệ lên vai người dùng – những người thường chỉ nhấn “đồng ý” mà không đọc điều khoản – các nền tảng phải chịu trách nhiệm lớn hơn về cách dữ liệu được sử dụng. Họ sở hữu nguồn lực và năng lực kỹ thuật để phát hiện hành vi bất thường, do đó cần phải chủ động hành động thay vì chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra.

Tiến sĩ Kang so sánh tương đồng với ngành tài chính, nơi khách hàng tin tưởng ngân hàng nhờ vào hệ thống quản lý chặt chẽ của nhà nước. Với dữ liệu số, doanh nghiệp không thể kỳ vọng người dùng đọc kỹ các chính sách phức tạp, thay vào đó. Theo ông, doanh nghiệp nên giải thích rõ ràng, đơn giản về loại dữ liệu được thu thập và mục đích sử dụng. Điều này có thể tạo niềm tin hiệu quả hơn cả việc tuân thủ hình thức. 

Kết luận về hướng đi lâu dài, Tiến sĩ James Kang khẳng định bảo vệ dữ liệu là trách nhiệm chung của cả hệ thống. Theo đó, các cơ quan quản lý cần xây dựng khung pháp lý đơn giản, khả thi, tập trung vào giám sát và can thiệp sớm thay vì tạo thêm tầng lớp quy định chồng chéo. Về phía doanh nghiệp, thiết lập một mặt bằng tiêu chuẩn chung sẽ giúp giảm khoảng cách giữa những đơn vị đầu tư nghiêm túc và những bên làm ngơ trước rủi ro.

Người dùng cũng không đứng ngoài cuộc. Những thói quen nhỏ như kiểm tra địa chỉ email người gửi trước khi nhấp vào liên kết có thể giảm đáng kể rủi ro cá nhân. “Sự cân bằng này sẽ giúp củng cố niềm tin vào hệ thống số,” Tiến sĩ Kang đúc kết. Tuân thủ bảo mật không nên chỉ là một mục để đánh dấu hoàn thành thủ tục, mà cần trở thành nền tảng của một hệ sinh thái nơi dữ liệu được sử dụng một cách minh bạch và không bị lạm dụng.