Kỷ nguyên dữ liệu đang biến tuân thủ thành ngành công nghiệp tỷ USD

Trong nhiều năm, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam xem tuân thủ pháp lý là một thủ tục mang tính hành chính: cần thiết nhưng chưa thực sự cấp bách. Tuy nhiên, sự bùng nổ của kinh tế số, tài chính số và trí tuệ nhân tạo đang khiến quan niệm đó thay đổi nhanh chóng. Tuân thủ giờ đây không còn đơn thuần là “chi phí để tránh bị phạt”, mà đang trở thành điều kiện sống còn để doanh nghiệp được phép vận hành trong môi trường số.

DOANH NGHIỆP SỐ ĐẦU TƯ MẠNH CHO QUẢN TRỊ DỮ LIỆU VÀ TUÂN THỦ PHÁP LÝ

Xét về khung pháp lý, ông Jinchang Lai, chuyên gia tư vấn định chế tài chính khu vực châu Á – Thái Bình Dương của IFC, nhận định rằng tốc độ hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu của Việt Nam trong vài năm qua là “rất đáng ghi nhận”.

Theo ông Jinchang Lai, chỉ trong khoảng ba đến bốn năm, Việt Nam đã ban hành hàng loạt đạo luật, nghị định và quy định liên quan đến dữ liệu, công nghiệp số, giao dịch điện tử và bảo vệ dữ liệu cá nhân. “Ở nhiều quốc gia khác, việc xây dựng được khung pháp lý như vậy trong thời gian ngắn là điều gần như không thể”, ông nói.

Sự thay đổi này phản ánh một thực tế mới: dữ liệu đang trở thành hạ tầng nền tảng của nền kinh tế số. Trong lĩnh vực tài chính, điều đó càng thể hiện rõ hơn khi gần như toàn bộ dịch vụ đã được số hóa.

“Nếu không có dữ liệu và phân tích dữ liệu thì cũng không có dịch vụ tài chính số”, ông Jinchang Lai nhấn mạnh.

Ngày nay, các giao dịch ngân hàng, thanh toán điện tử, chấm điểm tín dụng, chống rửa tiền hay xác thực khách hàng đều vận hành dựa trên dữ liệu. Một giao dịch chuyển tiền xuyên biên giới thực chất là quá trình trao đổi và xác minh dữ liệu giữa nhiều hệ thống khác nhau. Nếu dữ liệu không khớp hoặc bị gián đoạn, giao dịch sẽ không thể hoàn tất.

Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp số không chỉ phải đầu tư vào công nghệ hay hạ tầng, mà còn phải đầu tư mạnh cho quản trị dữ liệu và tuân thủ pháp lý. Đặc biệt, AI ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu để huấn luyện và vận hành, tuân thủ đang trở thành “giấy phép tồn tại” của doanh nghiệp trong nền kinh tế số.

TỪ “CHI PHÍ PHÁP LÝ” THÀNH NGÀNH CÔNG NGHIỆP TỶ USD

Một trong những điểm đáng chú ý trong chia sẻ của ông Jinchang Lai là sự nổi lên của một nền kinh tế tuân thủ – nơi tuân thủ (compliance) không còn là bộ phận hỗ trợ phía sau mà trở thành lĩnh vực kinh doanh có giá trị lớn.

Theo ông, các hoạt động như đánh giá tác động xử lý dữ liệu cá nhân (PDP impact assessment) sẽ mở ra thị trường rất lớn cho các hãng luật và công ty tư vấn. Đặc biệt trong các ngành sở hữu lượng dữ liệu nhạy cảm khổng lồ như tài chính, viễn thông hay y tế, doanh nghiệp gần như không thể tự mình xử lý toàn bộ các yêu cầu pháp lý phức tạp.

“Những tài liệu này phải được trình bày theo định dạng và ngôn ngữ rất cụ thể. Doanh nghiệp thường không đủ tự tin để tự hoàn thiện mà cần đến dịch vụ chuyên nghiệp”, chuyên gia cho biết.

Ông cũng chia sẻ một ví dụ thú vị về một hãng luật quốc tế. Dù dành phần lớn thời gian để xây dựng nội dung miễn phí trên mạng xã hội và phân tích các vụ việc pháp lý nhằm phát triển thị trường, nhưng chỉ cần mỗi năm xử lý vài vụ việc lớn là đã đủ mang lại doanh thu đáng kể cho cả công ty.

Điều đó cho thấy tuân thủ đang hình thành một “ngành công nghiệp mới” xoay quanh các yếu tố như tư vấn dữ liệu, đánh giá tuân thủ, quản trị AI, quản lý rủi ro số, bảo vệ quyền riêng tư.

Tại các thị trường phát triển, tuân thủ đã trở thành khoản đầu tư bắt buộc tương tự kiểm toán tài chính. Xu hướng này cũng đang xuất hiện tại Việt Nam khi các doanh nghiệp số ngày càng chịu áp lực lớn hơn từ cơ quan quản lý.

Đặc biệt với lĩnh vực tài chính, áp lực không chỉ đến từ quy định về dữ liệu cá nhân mà còn từ hệ thống quản lý rủi ro tài chính vốn cực kỳ chặt chẽ. Theo ông Jinchang Lai, các ngân hàng thường xuyên bị thanh tra và xử phạt nếu vi phạm quy định về chống rửa tiền, xác thực khách hàng hay quản trị dữ liệu.

Nhiều quyết định xử phạt còn được công khai trên internet và truyền thông, gây tổn hại đáng kể đến uy tín thương hiệu. Chính vì vậy, các tổ chức tài chính ngày càng chủ động thực hiện rà soát tuân thủ để giảm thiểu rủi ro.

Theo ông, tuân thủ đang dần chuyển từ vai trò “hậu kiểm” sang “thiết kế hệ thống”. Các doanh nghiệp số buộc phải xây dựng hệ thống tuân thủ ngay từ đầu thay vì xử lý sau khi sự cố xảy ra.

NĂNG LỰC QUẢN TRỊ DỮ LIỆU

Khi kinh tế số bước sang giai đoạn trưởng thành hơn, cạnh tranh sẽ không chỉ nằm ở công nghệ hay tốc độ tăng trưởng, mà còn ở khả năng quản trị dữ liệu và mức độ tuân thủ.

Ông Jinchang Lai cho rằng trong lĩnh vực tài chính, dữ liệu đặc biệt nhạy cảm vì liên quan trực tiếp tới tài sản và niềm tin của xã hội. Nếu dữ liệu tài chính bị rò rỉ hoặc bị lạm dụng, hậu quả không chỉ dừng ở thiệt hại cá nhân mà còn có thể ảnh hưởng tới niềm tin vào toàn bộ hệ thống tài chính.

Đặc biệt, dữ liệu tín dụng đang trở thành loại dữ liệu có ảnh hưởng ngày càng lớn đến đời sống xã hội. Ở nhiều quốc gia, lịch sử tín dụng có thể tác động tới khả năng vay vốn, thuê nhà, xin việc hay tham gia một số ngành nghề nhất định.

Song song với đó là sự phát triển mạnh của các công ty dữ liệu bên thứ ba – những đơn vị chuyên thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu từ hàng chục nghìn nguồn khác nhau để cung cấp dịch vụ cho tổ chức tài chính. Điều này khiến hệ sinh thái dữ liệu ngày càng phức tạp, đòi hỏi khung quản trị chặt chẽ hơn.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự hình thành các hệ sinh thái dữ liệu dùng chung. Ông Jinchang Lai dẫn ví dụ về mô hình “My Data” tại Hàn Quốc, nơi người dùng có thể cho phép chia sẻ dữ liệu của mình giữa các tổ chức nhằm tối ưu hóa dịch vụ tài chính.

Theo ông, thay vì mỗi doanh nghiệp tự xây dựng hệ thống riêng với chi phí rất lớn, các quốc gia đang hướng tới mô hình hạ tầng dữ liệu chung để tăng hiệu quả và giảm chi phí toàn xã hội.

“Với Việt Nam, đây có thể là bước phát triển tiếp theo của nền kinh tế số. Tuy nhiên, để hệ sinh thái dữ liệu vận hành hiệu quả, yếu tố cốt lõi vẫn là niềm tin – và niềm tin chỉ có thể được xây dựng khi doanh nghiệp tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc quản trị dữ liệu”, ông Jinchang Lai nói. “Khi dữ liệu trở thành tài sản quan trọng nhất của nền kinh tế số, tuân thủ cũng sẽ trở thành “chi phí sống còn” mà bất kỳ doanh nghiệp nào cũng buộc phải đầu tư nếu muốn tiếp tục tham gia cuộc chơi”.