Lao động giá rẻ không còn đủ sức hút FDI công nghệ cao

Theo Báo cáo OECD Economic Surveys: Viet Nam 2025, lợi thế về lực lượng lao động dồi dào và chi phí cạnh tranh từng giúp Việt Nam hấp dẫn FDI, đặc biệt trong các ngành thâm dụng lao động và có giá trị gia tăng thấp. Tuy nhiên, Việt Nam đang có dư địa lớn để thu hút FDI vào các lĩnh vực sử dụng nhiều kỹ năng và tri thức hơn, trong khi nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là một điểm nghẽn.

NHỮNG YẾU TỐ HÚT DOANH NGHIỆP FDI VÀO VIỆT NAM

Ông Nguyễn Văn Thuận, Giám đốc Công ty TNHH Meiko Hightech, cho rằng nguồn nhân lực vẫn là một trong những yếu tố quan trọng khiến doanh nghiệp tiếp tục mở rộng hoạt động. Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, các kỹ sư có khả năng tiếp cận công việc nhanh và thích ứng tốt với môi trường công nghệ.

Tuy nhiên, theo ông Thuận, đây chỉ là một phần trong lý do doanh nghiệp tiếp tục đầu tư dài hạn tại Việt Nam. “Một lý do nữa khiến chúng tôi tiếp tục mở rộng và đầu tư lâu dài ở Việt Nam là môi trường đầu tư rất ổn định. Những năm gần đây, chính phủ Việt Nam tiếp tục đưa ra những chính sách rất tốt cho doanh nghiệp FDI, như chính sách về thuế, chính sách liên quan tới thuê đất. Đây là những chính sách tôi thấy rất thiết thực với doanh nghiệp nước ngoài đầu tư ở Việt Nam”, ông Thuận nói.

Đáng chú ý hơn, ông cho rằng vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ cao đang thay đổi.

“Trước đây khi các công ty nước ngoài đầu tư ở Việt Nam, mọi người thường hình dung Việt Nam là nơi có nhân công rất rẻ - họ nghiên cứu ở nước ngoài rồi mang sang sản xuất ở Việt Nam”, ông Thuận nói.

Nhưng mô hình này đang dần dịch chuyển. Theo ông, với chính doanh nghiệp của mình, hoạt động nghiên cứu trước đây chủ yếu được thực hiện tại Nhật Bản, còn Việt Nam tập trung sản xuất. Hiện nay, Việt Nam và Nhật Bản bắt đầu cùng tham gia nghiên cứu. Thậm chí, một số giải pháp tự động hóa và hệ thống thông minh được nghiên cứu, sản xuất tại Việt Nam trước khi triển khai sang các nhà máy ở Nhật Bản và Trung Quốc.

Xu hướng này phù hợp với sự chuyển dịch trong định hướng thu hút FDI của Việt Nam. Chính sách mới đang hướng tới những dự án có hàm lượng công nghệ cao, có cam kết về R&D, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và tạo giá trị gia tăng trong nước, thay vì chỉ tập trung vào quy mô vốn.

Theo ông Thuận, đây cũng là lý do Việt Nam cần thay đổi cách nhìn về lợi thế cạnh tranh. “Trước đây là lực lượng lao động giá rẻ, nay chúng ta cần cung cấp một hệ sinh thái”, ông nói.

Meiko Hightech hiện đang hợp tác với các trường đại học kỹ thuật để nghiên cứu nhiều lĩnh vực, từ AI, robot đến các giải pháp nhà máy thông minh. Doanh nghiệp đang hướng tới việc tích hợp nhiều công nghệ vào một hệ thống Smart Factory Solution, từ phần cứng và máy móc tự động hóa đến logistics thông minh, vận chuyển và kho thông minh, IoT, phân tích hình ảnh từ camera bằng AI và các hệ thống quản lý sản xuất. Ông Thuận cho biết doanh nghiệp đang nghiên cứu các giải pháp có thể cung cấp cho những nhà máy mới tại Việt Nam.

“Đối với một công ty ở Việt Nam, ngoài các yếu tố sản xuất đem lại doanh thu, lợi nhuận, thì vấn đề nghiên cứu cũng rất quan trọng”, ông nói.

Theo chuyên gia, doanh nghiệp FDI tại Việt Nam không còn chỉ được đo bằng số lượng nhà máy, quy mô vốn hay số lao động sử dụng, mà còn bằng khả năng tạo ra tri thức, công nghệ và sản phẩm mới ngay tại Việt Nam.

BÀI TOÁN THU HÚT FDI CÔNG NGHỆ CAO GẮN CHẶT VỚI BÀI TOÁN NGUỒN NHÂN LỰC

Doanh nghiệp FDI muốn chuyển từ sản xuất sang R&D, vì vậy, đội ngũ kỹ sư, nguồn nhân lực đáp ứng được các yêu cầu công việc cao hơn cũng là một bài toán cần lời giải. Theo Báo cáo của OECD, 72% lực lượng lao động không có trình độ kỹ thuật, chuyên môn. Nhiều doanh nghiệp FDI phải đào tạo lại 1–2 năm, và một bộ phận lao động được tuyển không đáp ứng yêu cầu công việc.

Theo ông Nguyễn Hoàng Oanh, Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội, mối liên kết giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp thực tế không phải vấn đề mới. Khi xây dựng chương trình đào tạo, nhà trường phải khảo sát nhu cầu của các bên liên quan, trong đó doanh nghiệp là một đối tượng quan trọng để xác định chuẩn đầu ra và nhu cầu việc làm.

Nhưng với những ngành công nghệ cao, theo ông Oanh, cách tiếp cận này cần được mở rộng ra ngoài phạm vi thị trường Việt Nam. Đây cũng là lý do bài toán thu hút FDI công nghệ cao ngày càng gắn chặt với bài toán nguồn nhân lực.

Trong khi đó, theo ông Oanh, Việt Nam chỉ còn một khoảng thời gian hữu hạn để tận dụng lợi thế dân số vàng. Nếu không tạo được bước đột phá trong phát triển nguồn nhân lực và năng lực công nghệ trong thập niên tới, cơ hội vượt qua bẫy thu nhập trung bình sẽ trở nên khó khăn hơn.

Trao đổi về vấn đề này, ông Thuận cho rằng Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ cung cấp lao động giá rẻ sang xây dựng lực lượng lao động chất lượng cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Các doanh nghiệp công nghệ cao không thể tự mình giải quyết bài toán này mà cần hợp tác với các trường đại học, trung tâm nghiên cứu và các doanh nghiệp khác.

“Bản thân chúng tôi thấy khi phát triển các sản phẩm công nghệ cao về robot, trí tuệ nhân tạo, chúng tôi không làm một mình mà đồng hành cùng các trường đại học lớn”, ông nói.

Báo cáo năm 2026 “FDI Qualities Review of Viet Nam” của OECD cho biết tăng trưởng tương lai phụ thuộc vào việc thu hút FDI chất lượng cao thúc đẩy đổi mới, việc làm có kỹ năng, chuyển giao công nghệ, chuyển đổi số và phát triển xanh, thay vì chỉ dựa vào sản xuất lắp ráp chi phí thấp.