Muốn tạo đột phá và dẫn đầu trong AI, Việt Nam hãy đầu tư vào con người

Giáo sư Toby Walsh là Học giả Danh dự ARC và Giáo sư Scientia về Trí tuệ Nhân tạo tại Đại học New South Wales (UNSW Sydney). Ông là Giám đốc Khoa học của UNSW.AI, Viện AI liên ngành của UNSW.

Là một người ủng hộ mạnh mẽ việc đặt giới hạn để đảm bảo AI được sử dụng nhằm cải thiện cuộc sống của con người, Giáo sư Toby Walsh đã từng phát biểu tại Liên hợp quốc, trước các nguyên thủ quốc gia, cơ quan nghị viện, hội đồng công ty và nhiều đối tượng khác về chủ đề này.

Ông là Hội viên của Học viện Khoa học Úc và được vinh danh trong danh sách quốc tế "Những người có ảnh hưởng trong lĩnh vực AI". Ông đã viết năm cuốn sách về AI dành cho độc giả phổ thông, trong đó cuốn mới nhất là “Lịch sử AI ngắn nhất: 6 ý tưởng cần có”.

Bên lề Tọa đàm “AI vì nhân loại: Đạo đức và an toàn AI trong kỷ nguyên mới”, trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học - Công nghệ VinFuture 2025, Giáo sư Toby Walsh đã có cuộc trao đổi nhanh với báo chí.

LUẬT AI CỦA VIỆT NAM LÀ BƯỚC ĐI RẤT ĐÚNG ĐẮN VÀ CẦN THIẾT

Giáo sư có cho rằng việc quản lý trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay là điều nên làm không?

Tôi tin rằng việc xây dựng cơ chế quản lý AI là điều bắt buộc. Hiện nay, AI phát triển với tốc độ rất nhanh và có thể tạo ra sự bất cân đối. Nếu không có quy định chặt chẽ, không thể đảm bảo lợi ích cộng đồng được đặt đúng vị trí và cân bằng với lợi ích thương mại. Do đó, mỗi quốc gia cần những khung quy định phù hợp với giá trị và bối cảnh xã hội riêng.

Một ví dụ điển hình là ứng dụng AI trong hệ thống tư pháp hình sự. AI có thể được dùng để gợi ý mức án hoặc đánh giá khả năng tái phạm. Những mô hình này được huấn luyện trên những dữ liệu lịch sử vốn mang tính định kiến, có khả năng dẫn đến thiên vị. Nếu để những hệ thống như vậy vận hành thiếu kiểm soát, con người có thể bị tước đoạt tự do chỉ vì sai lầm của AI.

Trong khi đó, AI không phải là con người, nên không thể chịu trách nhiệm pháp lý. Trong mọi hệ thống pháp luật, chỉ con người mới chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Giờ đây, AI trở thành một “tác nhân mới” có khả năng hành động và đưa ra quyết định, nhưng trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về con người – những người quản trị, triển khai và vận hành hệ thống AI cũng như những người ra quyết định cuối cùng. Họ phải chịu trách nhiệm cho mọi hậu quả mà máy móc gây ra.

Xã hội cần biết khả năng thực sự, giới hạn và rủi ro của các hệ thống này. Đối với doanh nghiệp, trong tương lai, hành vi kinh doanh có trách nhiệm với AI sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh. Doanh nghiệp nào tôn trọng dữ liệu người dùng hơn sẽ thu hút được nhiều khách hàng hơn. Làm đúng sẽ mang lại thành công.

Vậy, nên xây dựng một khung pháp lý AI như thế nào, thưa Giáo sư, đặc biệt khi công nghệ thường phát triển nhanh hơn các quy định pháp lý?

Có nhiều lĩnh vực không cần tạo luật mới vì đã có sẵn luật hoặc các quy định trong các bộ luật khác nhau, chỉ cần thực thi mạnh mẽ hơn trong không gian số. Tuy nhiên, vẫn có những vấn đề hoàn toàn mới, chẳng hạn việc con người bắt đầu xây dựng mối quan hệ với AI, sử dụng AI như bạn tâm sự hay trị liệu viên.

Các hệ thống này có thể gây hại, giống như các hãng sản xuất ô tô phải chịu trách nhiệm khi sản phẩm gây tai nạn, các công ty triển khai AI cũng phải chịu trách nhiệm khi sản phẩm của họ gây tổn hại cho người dùng.

Việt Nam đang thảo luận về Dự luật AI. Nếu được thông qua, Việt Nam sẽ là một trong số ít nước đầu tiên trên thế giới ban hành luật AI. Giáo sư đánh giá điều này như thế nào?

Tôi rất vui mừng khi Việt Nam có Luật AI riêng. Mỗi quốc gia đều có những giá trị và văn hóa cần bảo vệ.

Việt Nam không thể kỳ vọng các công ty công nghệ từ Mỹ hay Trung Quốc sẽ cung cấp sản phẩm và đồng thời bảo vệ giá trị văn hóa, ngôn ngữ và lợi ích người dân Việt Nam. Vì vậy, Luật AI của Việt Nam là bước đi rất đúng đắn và cần thiết.

Theo ông, thách thức của Việt Nam trong vấn đề đạo đức và an toàn AI là gì?

Các quốc gia đang phát triển như Việt Nam từng bị thực dân hóa trong quá khứ, nếu không cẩn thận, thời đại AI có thể dẫn tới tình thế “thực dân hóa số”. Vì vậy, Việt Nam có thể đứng trước thách thức bị khai thác dữ liệu giá rẻ và bị biến thành “nguồn lực giá thấp” cho các tập đoàn lớn.

Vậy, Việt Nam cần làm gì để giải quyết những thách thức đó, thưa Giáo sư?

Tôi khuyến nghị có hai vấn đề Việt Nam cần tập trung.

Thứ nhất, đầu tư vào con người, nâng cao hiểu biết AI cho thanh niên, doanh nghiệp, trường đại học. Người Việt phải trở thành lực lượng chủ động xây dựng và sử dụng AI, thay vì chỉ nhận công nghệ được truyền giao. Việt Nam là một quốc gia đang phát triển AI rất nhanh do vậy cần thận trọng, chủ động và không ngừng đầu tư cho con người nếu muốn đạt mục tiêu đứng đầu khu vực và thế giới về nghiên cứu và làm chủ AI.

Thứ hai, gây sức ép với các nền tảng số toàn cầu để họ tạo môi trường an toàn cho người dùng tại Việt Nam, tránh tác động tiêu cực đến dân chủ, xã hội và chính trị – như việc thao túng bầu cử hay gây chia rẽ cộng đồng qua mạng xã hội.

Theo Giáo sư, Việt Nam nên làm gì để có thể tạo đột phá trong lĩnh vực AI, đặc biệt với nguồn lực hạn chế?

Hãy đầu tư vào con người – những người trẻ, thông minh và giàu tinh thần doanh nhân. Việt Nam là quốc gia trẻ, năng động, nếu tiếp tục đầu tư vào con người, Việt Nam hoàn toàn có thể đạt mục tiêu dẫn đầu khu vực về AI.

THẾ GIỚI ĐÃ KHÔNG RÚT KINH NGHIỆM TỪ MẠNG XÃ HỘI 

Làm thế nào để bảo vệ trẻ nhỏ trước nội dung AI độc hại, thưa giáo sư?

Đây là một vấn đề cực kỳ quan trọng. Tôi cho rằng thế giới đã không rút kinh nghiệm từ mạng xã hội – nơi hàng loạt tác động xấu đến sức khỏe tinh thần trẻ em đã được ghi nhận: khủng hoảng hình thể, lo âu, trầm cảm.

Ngày nay, trẻ có thể tiếp xúc với video, hình ảnh hay nội dung do AI tạo ra mà người lớn thậm chí không nhận biết được. Điều này đặt ra nguy cơ lớn hơn rất nhiều. Một ví dụ là tại Úc, từ ngày 10/12/2025, quy định giới hạn độ tuổi sử dụng mạng xã hội sẽ chính thức có hiệu lực. Theo tôi, các công cụ AI cũng cần những quy định tương tự.

AI có thể đem lại lợi ích, nhưng cũng có thể gây tác hại nghiêm trọng, đặc biệt với tâm lý trẻ nhỏ. Do đó, trẻ em cần được bảo vệ khỏi các ảnh hưởng “ăn mòn” sự phát triển tinh thần. Đồng thời, các nền tảng số phải có trách nhiệm cao hơn trong việc tạo ra một không gian thực sự an toàn cho trẻ.

Không chỉ trẻ em, người lớn cũng đối mặt nhiều rủi ro khi tiếp xúc với AI. Vậy làm sao để AI thực sự nâng cao chất lượng sống của con người?

AI chắc chắn mang lại lợi ích rất lớn – đặc biệt trong y tế, như phát hiện thuốc mới hoặc hỗ trợ bác sĩ trong chẩn đoán, và trong giáo dục, nơi AI có thể cá nhân hóa quá trình học. Nhưng khi trao nhiều quyền năng cho người dùng, chúng ta cũng phải có trách nhiệm bảo vệ họ.

Đã có những vụ kiện ở Hoa Kỳ liên quan đến việc một số người tự tử sau khi trò chuyện với AI đóng vai trò trị liệu viên. Tỷ lệ những người hỏi ChatGPT về sức khỏe tinh thần có thể không cao nếu tính theo phần trăm, nhưng với lượng người dùng khổng lồ, con số tuyệt đối lại rất đáng lo ngại. Điều này cho thấy cần có biện pháp mạnh mẽ hơn để đảm bảo người lớn không rơi vào rủi ro khi phụ thuộc vào AI cho những vấn đề nhạy cảm như tâm lý hay sức khỏe.

Ngoài ra, về vấn đề quyền riêng tư, tôi cho rằng chúng ta đang đi vào vết xe đổ của mạng xã hội – nơi người dùng trở thành sản phẩm và dữ liệu cá nhân là nguồn lợi lớn nhất. Trong kỷ nguyên AI, vấn đề này thậm chí sẽ còn nghiêm trọng hơn. Người dân cần biết rõ mình đang chia sẻ dữ liệu gì, chia sẻ với ai và đổi lại được lợi ích gì.

Có những trao đổi lành mạnh – chẳng hạn AI giúp xem phim gợi ý hay hơn, hay giúp tìm mức giá phù hợp hơn, nhưng cũng có những trường hợp doanh nghiệp thu thập dữ liệu mà không trả lại giá trị tương xứng cho người dùng, đây chính là điều chúng ta phải cảnh giác.

TÔI KHÔNG TIN SẼ CÓ “MỘT NGƯỜI CHIẾN THẮNG DUY NHẤT” TRONG LĨNH VỰC AI

Nhiều người nhận định cuộc đua AI toàn cầu rồi sẽ chỉ có một số ít tập đoàn giành phần thắng. Quan điểm của ông thế nào?

Tôi không tin sẽ có “một người chiến thắng duy nhất”. Lịch sử đã cho chúng ta một bài học rõ ràng: thế giới từng chứng kiến cuộc đua phát triển điện năng. Cuối cùng, điện không thuộc về riêng một quốc gia hay một tập đoàn nào - nó trở thành nền tảng chung của toàn nhân loại. AI cũng sẽ đi theo con đường đó.

AI là một công nghệ mang tính nền tảng. Một khi được phổ cập và tích hợp sâu vào đời sống, mọi quốc gia, mọi lĩnh vực, mọi doanh nghiệp, lớn hay nhỏ, đều có thể hưởng lợi, chứ AI không phải là cuộc chơi của chỉ OpenAI, Google, Tencent hay Alibaba. Ở Việt Nam, các tập đoàn như Vingroup hay các ngành xây dựng, tài chính, sản xuất… đều có cơ hội sử dụng AI để nâng cao năng suất, mở rộng thị trường và tạo ra các giá trị mới.

Ông đánh giá thế nào về tốc độ thay đổi của thị trường lao động dưới tác động của AI, những ngành nghề nào sẽ bị AI thay thế trước tiên?

Sự thay đổi đang diễn ra rất nhanh, nhanh hơn nhiều người dự đoán. Tại Anh và Mỹ, số lượng công việc dành cho sinh viên mới tốt nghiệp đã giảm gần một nửa chỉ trong hai năm qua. Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy AI đang tái cấu trúc lại thị trường lao động.

Nhiều công ty công nghệ hiện không còn tuyển lập trình viên mới ra trường. Các hãng luật thì giảm tuyển luật sư mới tốt nghiệp, và các công ty kiểm toán cũng cắt giảm mạnh nhu cầu tuyển cử nhân kế toán. Những công việc có tính chất lặp lại cao – vốn là nền tảng của nhiều ngành nghề – đang được AI thay thế với tốc độ ngày càng lớn.

Nhiều người lo rằng AI sẽ lấy hết việc, nhưng thực tế không phải vậy. Vẫn có những năng lực mang tính thuần túy con người mà máy móc chưa thể sao chép: trí tuệ cảm xúc, hiểu biết xã hội, sự đồng cảm, khả năng thích nghi và sáng tạo. Những việc nhàm chán và lặp lại hãy để máy làm; còn con người phải tập trung vào những gì thể hiện bản chất và thế mạnh tự nhiên của mình.