Nhà sáng lập DeepSeek: Câu chuyện truyền cảm hứng công nghệ cho cả quốc gia

Từng là ngôi làng nhỏ yên ắng, hẻo lánh của tỉnh Quảng Đông – miền Nam Trung Quốc, Mililing giờ đây đón hàng trăm lượt khách mỗi ngày kể từ đầu năm nay – những người muốn tìm đến nơi này để bày tỏ sự ngưỡng mộ với ông Lương Văn Phong (Liang Wenfeng)– nhà sáng lập 40 tuổi của công ty khởi nghiệp về trí tuệ nhân tạo (AI) DeepSeek. Ông Phong được xem như vị anh hùng giúp Trung Quốc giành lấy lợi thế trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ.

Kể từ khi DeepSeek khiến cả Thung lũng Silicon và Phố Wall choáng váng với mô hình tư duy lập luận mạnh mẽ hồi tháng 1/2025, ông Phong đã trở thành một trong những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn nhất Trung Quốc, sánh ngang với các nhà khoa học hạt nhân và tên lửa những năm 1950 và 1960 – những người từng góp phần thúc đẩy lợi thế chiến lược của đất nước.

Trên bình diện quốc tế, ông Phong được nhìn nhận là một doanh nhân công nghệ đáng gờm, với tiềm năng vượt mặt các lãnh đạo Mỹ như nhà sáng lập OpenAI Sam Altman và làm thay đổi cục diện cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung.

“Trung Quốc không thể mãi chỉ là kẻ theo sau”, ông Phong phát biểu trong một cuộc phỏng vấn với hãng truyền thông Trung Quốc 36Kr vào năm 2024.

Một người bán hàng địa phương kể với phóng viên tờ SCMP rằng, đi cùng ông Phong trong dịp Tết Nguyên đán vừa rồi là các sĩ quan cảnh sát, cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của con người này đối với đất nước.

TỪ LÀNG QUÊ RA THẾ GIỚI

Ông Phong sinh năm 1985, thời điểm mà Trung Quốc vẫn chưa thoát khỏi cái bóng của kinh tế tập trung. Khi ấy, GDP bình quân đầu người của nước này chỉ đạt 300 USD, dịch vụ tài chính còn rất hạn chế và chưa có thị trường chứng khoán.

Thành tích học tập xuất sắc suốt những năm tháng tuổi trẻ đã giúp ông Phong khi ấy được nhận vào Đại học Chiết Giang, một ngôi trường danh tiếng tại thành phố Hàng Châu. Đây cũng là nơi mà ông Jack Ma năm 38 tuổi đang vật lộn gây dựng công ty thương mại điện tử non trẻ Alibaba. 

Đại học Chiết Giang từ lâu được xem là đối thủ của Đại học Thanh Hoa và Đại học Bắc Kinh trong việc đào tạo những tỷ phú hàng đầu. Trong số các cựu sinh viên của trường có ông Colin Huang Zheng, nhà sáng lập của tập đoàn mua sắm trực tuyến khổng lồ PDD Holdings.

Sự bùng nổ kinh tế của Trung Quốc vào đầu những năm 2000 đã tạo ra vô số câu chuyện từ nghèo khó vươn lên thành tỷ phú, cho thấy sức mạnh chuyển hóa của công nghệ trong một nền kinh tế thị trường tăng trưởng nhanh.

Theo học ngành kỹ thuật điện tử và tham gia chương trình cao học về hệ thống thị giác máy tính, ông Phong sau đó đã tốt nghiệp với bài luận văn về nghiên cứu thuật toán theo dõi dành cho camera.

Đây cũng là khoảng thời gian kinh tế trong nước sôi động, thị trường chứng khoán nhiều biến động và công nghệ internet phát triển bùng nổ nhờ sự phổ cập của điện thoại thông minh.

Dù tấm bằng danh giá mở ra nhiều cơ hội việc làm tốt với mức lương cao, chàng trai trẻ năm ấy lại quyết định đi theo con đường riêng. Trong một chương trình thực tập bắt buộc dành cho sinh viên, ông Phong là người duy nhất trong nhóm xin không đến văn phòng công ty, theo lời kể của một người trực tiếp tham gia nhưng xin giấu tên.

Sau khi tốt nghiệp, ông Phong chuyển tới Thành Đô, tham gia một dự án phát triển thuật toán giao dịch chứng khoán, lấy cảm hứng từ ông James Simons — nhà đầu tư quỹ phòng hộ huyền thoại người Mỹ. Ông Phong thậm chí còn viết lời tựa cho bản dịch tiếng Trung của cuốn tiểu sử về Simons, tự tin khẳng định tương lai sẽ có cách phát triển các mô hình dự đoán giá.

Năm 2015, ông Phong cùng người cộng sự sáng lập công ty High-Flyer Quant. Một bài đăng tuyển dụng khi đó đã hé lộ thành công của ông Phong: bắt đầu giao dịch chứng khoán vào năm 2008 bằng thuật toán với số vốn ban đầu 80.000 Nhân dân tệ, đạt lợi suất hơn 100% mỗi năm và trở thành tỷ phú.

High-Flyer nhanh chóng vươn lên thành một trong bốn quỹ giao dịch định lượng hàng đầu Trung Quốc, với tổng tài sản quản lý vượt 100 tỷ Nhân dân tệ khi các nhà đầu tư đổ xô rót tiền Lượng vốn lớn đổ về giúp ông Phong xây dựng một trung tâm điện toán khổng lồ phục vụ phân tích dữ liệu và lựa chọn cổ phiếu.

Năm 2021, High-Flyer đã đầu tư 1 tỷ Nhân dân tệ để phát triển một trung tâm điện toán trang bị tới 10.000 card đồ họa Nvidia, theo thông báo của công ty này.

Tuy nhiên, thành công cũng kéo theo nhiều thách thức. Giao dịch định lượng dù được chấp nhận nhưng vẫn bị cơ quan quản lý Trung Quốc nhìn bằng con mắt nghi ngờ, khiến ông Phong lo ngại bị siết chặt kiểm soát, theo một nguồn tin thân cận với công ty. Năm 2022, High-Flyer giảm quy mô tài sản quản lý bằng cách trả lại tiền cho nhà đầu tư và mua vào cổ phiếu trong lúc thị trường lao dốc.

Khi nguồn lực tính toán của High-Flyer vượt xa nhu cầu giao dịch hàng ngày, ông Phong chuyển hướng sang nghiên cứu AI. Năm 2019, ông thành lập một phòng thí nghiệm AI. Đầu năm 2023, chỉ vài tháng sau khi OpenAI ra mắt ChatGPT, ông Phong tách phòng lab thành công ty độc lập mang tên DeepSeek, tập trung vào phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).

CẢ NGÀNH CÔNG NGHỆ BỊ BẤT NGỜ

Trong bối cảnh thị trường LLM đầy cạnh tranh, DeepSeek nhanh chóng nổi lên như một nhà sáng tạo, vượt mặt cả các ông lớn công nghệ lẫn vô số công ty khởi nghiệp.

Mô hình nền tảng mã nguồn mở V3 và mô hình tư duy lập luận R1 sau đó đã làm thay đổi cục diện thị trường AI tại Trung Quốc. Ông Lee Kai-fu, nhà sáng lập kiêm CEO của công ty khởi nghiệp 01.AI, từng thừa nhận trong một cuộc phỏng vấn với SCMP hồi tháng 3 rằng, công ty này đã ngừng phát triển mô hình riêng sau khi chứng kiến thành công của DeepSeek.

DeepSeek sở hữu hơn 100 nhà khoa học trẻ và đang trên đà tạo ra thêm nhiều đột phá. Với bản nâng cấp gần nhất của V3, công ty khởi nghiệp này cho thấy những cam kết nghiêm túc với công nghệ tiên tiến, bất chấp việc đã sớm giành được danh tiếng.

“Đội ngũ DeepSeek đang âm thầm cải tiến sản phẩm mà không tạo ra quá nhiều ồn ào”, ông Petri Kuittinen, giảng viên công nghệ thông tin và truyền thông tại Đại học Khoa học ứng dụng Häme ở Phần Lan, nhận xét.

Các mô hình của DeepSeek cũng có chi phí thấp và được phát hành mã nguồn mở, trở thành lựa chọn thay thế khả thi cho các mô hình do Mỹ phát triển. Điều này hoàn toàn trái ngược với OpenAI – công ty dù có tên nghĩa là “mở” trong tiếng Việt, nhưng lại vận hành theo mô hình đóng, giữ kín các đổi mới công nghệ, ông Kuittinen nói thêm.

Dù được ca ngợi, ông Phong vẫn duy trì lối sống kín tiếng. Lần xuất hiện đáng chú ý nhất của ông là tại một sự kiện cấp cao tháng 2/2025 do Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình chủ trì. Tại sự kiện, ông Phong không phát biểu, theo một đoạn video của Đài truyền hình trung ương Trung Quốc.

Ông cũng từ chối lời mời phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh AI Action ở Paris và liên tục khước từ các đề nghị phỏng vấn, dù hàng loạt phóng viên túc trực bên ngoài trụ sở DeepSeek. Các nguồn tin cho biết thêm, ông cũng từ chối tiếp xúc với nhiều nhà đầu tư tiềm năng và quan chức chính quyền địa phương.

Điều đáng chú ý là người đàn ông này hoàn toàn không có tài khoản mạng xã hội công khai, một điều hiếm gặp ngay cả với giới doanh nhân công nghệ kín tiếng của Trung Quốc.

Sự bùng nổ của DeepSeek khiến tình hình của OpenAI thêm phần phức tạp, buộc nhà phát triển công nghệ này phải xem xét lại chiến lược mã nguồn mở và vị thế thị trường của mình, theo nhận định của ông Kevin Zhou, nhà sáng lập trang truyền thông công nghệ Pandaily và tác giả cuốn tiểu sử đầu tiên bằng tiếng Trung về ông Sam Altman – nhà sáng lập OpenAI.

Đầu tháng này, ông Altman viết trên X rằng, OpenAI sẽ sớm ra mắt “một mô hình ngôn ngữ mã nguồn mở mới mạnh mẽ với khả năng tư duy trong vài tháng tới”.

DeepSeek đã giảm đáng kể chi phí huấn luyện AI nhờ những đột phá về kỹ thuật và quan trọng hơn, các mô hình này đều do chính các nhà khoa học Trung Quốc phát triển.

Sự phát triển của DeepSeek đã thổi bùng làn sóng ứng dụng AI trên khắp các lĩnh vực tại Trung Quốc. Dù không thể đáp ứng hết nhu cầu, các ông lớn công nghệ của Bắc Kinh, bao gồm Alibaba và Tencent, vẫn tìm cách tích hợp mô hình của DeepSeek vào sản phẩm.

Tuy nhiên, DeepSeek – vốn vận hành giống một phòng thí nghiệm hơn là một công ty truyền thống – đang đối mặt với áp lực lớn trong việc duy trì đà phát triển. Kỳ vọng dành cho mô hình tiếp theo là rất cao, trong khi công ty lại gặp khó khăn vì hạn chế tiếp cận các chip xử lý cao cấp từ Mỹ.

“Liệu họ có thể phá vỡ được định luật mở rộng hay không?”, một nguồn tin thân cận với các nhà phát triển tại DeepSeek đặt câu hỏi, nhắc tới nguyên lý cho rằng mô hình càng lớn với nhiều dữ liệu và tham số thì độ thông minh càng tăng. “Câu trả lời vẫn chưa ai biết”, người này nhận định.

Ông Phong từng khẳng định, mục tiêu cuối cùng của DeepSeek là đạt tới trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) – trạng thái mà AI có thể ngang bằng hoặc vượt qua khả năng tư duy của con người.

“Các mô hình ngôn ngữ lớn đã sở hữu một số đặc điểm ban đầu của AGI và có lẽ là con đường duy nhất để đạt được AGI”, ông nói. “Chúng tôi sẽ khởi đầu ở đây và làm tiếp với thị giác sau”.

Dù chưa biết DeepSeek có thể tiếp tục duy trì đà đổi mới hay không, bản thân ông Phong – một người được đào tạo hoàn toàn tại Trung Quốc – đã trở thành nguồn cảm hứng cho thế hệ trẻ trong nước.