Thị trường truy xuất nguồn gốc và dư địa cho doanh nghiệp công nghệ Việt

Các thị trường lớn ngày càng siết chặt yêu cầu về minh bạch thông tin sản phẩm, ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc và Hộ chiếu Sản phẩm Kỹ thuật số (DPP). Doanh nghiệp không chỉ phải cung cấp thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, đặc tính sản phẩm mà còn phải bảo đảm dữ liệu chính xác, nhất quán và có thể truy xuất xuyên suốt chuỗi cung ứng. Đây là thách thức đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) do hạn chế về nguồn lực, công nghệ và năng lực quản lý dữ liệu.

YÊU CẦU TRUY XUẤT NGUỒN GỐC SẢN PHẨM KHI RA THỊ TRƯỜNG QUỐC TẾ

Chia sẻ tại Hội thảo "Truy xuất nguồn gốc và hộ chiếu sản phẩm số: Từ yêu cầu thị trường đến cơ hội cho ngành công nghệ thông tin" do Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính, phối hợp với Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ) tổ chức, ông Nguyễn Đức Trung, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính, cho biết xu hướng chuyển đổi số cũng như tiêu dùng bền vững, tiêu dùng xanh ngày càng được đề cao.

“Đặc biệt đối với các nước phát triển, việc truy xuất được nguồn gốc của sản phẩm tiêu dùng đang được đặt lên hàng đầu. Khi các doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu hàng hóa ra thị trường quốc tế đều phải đáp ứng các tiêu chuẩn này”, ông Nguyễn Đức Trung nói.

Hội thảo nằm trong khuôn khổ Dự án “Hỗ trợ bảo vệ người tiêu dùng, nâng cao năng lực cạnh tranh và doanh nghiệp nhỏ và vừa trong ASEAN” (ASEAN SUCCESS). Bà Sita Zimpel, Giám đốc Dự án ASEAN SUCCESS, cho biết Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ) đã làm việc tại Việt Nam trong nhiều năm, mở rộng danh mục hoạt động sang nhiều lĩnh vực khác nhau như đào tạo nghề, năng lượng, nông nghiệp và kỹ năng số.

“Khi chúng tôi đẩy mạnh hợp tác, đặc biệt về chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn, chúng tôi rút ra một bài học quan trọng: ngoài thuế quan, hiện nay có rất nhiều yêu cầu mới”, bà Sita Zimpel nói. Khi muốn giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường mới và khách hàng mới, vấn đề cần xem xét không chỉ là thuế quan, mà cần bảo đảm doanh nghiệp có “dữ liệu cần thiết để chứng minh sự tin cậy và khả năng truy xuất”.

Việt Nam đang hưởng lợi từ nhiều hiệp định thương mại. Trong khuôn khổ ASEAN, Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) đã được nâng cấp vào tháng 10/2025, với các nội dung tăng cường minh bạch, đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy chuyển đổi số và bổ sung các yếu tố về tính bền vững. ASEAN hiện đang thúc đẩy phê chuẩn và áp dụng tạm thời Nghị định thư thứ hai sửa đổi ATIGA để hiệp định nâng cấp có hiệu lực sớm trong năm 2026.

Bên cạnh đó, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), có hiệu lực từ ngày 1/8/2020, tiếp tục tạo cơ hội và động lực cho thương mại song phương. Tuy nhiên, để tận dụng tốt hơn các cơ hội mở rộng thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam vẫn cần nâng cao năng lực về tuân thủ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc khi thị trường yêu cầu và khả năng thích ứng với các quy định thương mại mới.

Theo bà Sita Zimpel, tiếp cận thị trường hiện nay không còn chỉ là có thuế quan thấp hay thuế quan bằng không, vì điều đó đã là thực tế với ASEAN cũng như với các đối tác quốc tế khác như EU. Giờ đây các doanh nghiệp cần nhìn vào tiêu chuẩn, nhãn mác, hồ sơ tài liệu và dữ liệu. Những yêu cầu này đến từ người mua, từ các cơ quan quản lý, nhưng cũng đến từ chính người tiêu dùng, vì người tiêu dùng muốn biết sản phẩm đến từ đâu, được làm từ gì, ai tham gia vào quá trình đó…

Đáng chú ý, mặc dù các thị trường đặt ra nhiều yêu cầu khác nhau về dữ liệu, song bà Sita Zimpel cho rằng đây cũng là cơ hội để xây dựng các hệ thống có khả năng tương thích và liên thông, cùng đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ người tiêu dùng, an toàn, truy xuất nguồn gốc và sở hữu trí tuệ. Thay vì xử lý từng yêu cầu riêng lẻ, doanh nghiệp có thể hướng tới mô hình thu thập dữ liệu một lần nhưng quản lý và khai thác nhiều lần, đáp ứng các định dạng và nhu cầu thông tin khác nhau của từng bên liên quan.

CÔNG NGHỆ HỖ TRỢ DOANH NGHIỆP QUẢN LÝ DỮ LIỆU, TRUY XUẤT NGUỒN GỐC

Trong xu thế này, ngành công nghệ thông tin đang đóng vai trò ngày càng quan trọng hỗ trợ doanh nghiệp quản lý dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế. Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn quản lý dữ liệu sản phẩm và chuỗi cung ứng theo cách thủ công, thiếu tính đồng bộ và gặp khó khăn trong việc kết nối, chia sẻ và xác minh thông tin.

Theo bà Sita Zimpel, các giải pháp số nếu được thiết kế phù hợp có thể giúp doanh nghiệp đơn giản hóa quy trình tuân thủ thông qua kiểm tra tự động, kết nối dữ liệu và cơ chế chia sẻ thông tin theo từng đối tượng. Bên cạnh Hộ chiếu Sản phẩm Kỹ thuật số (DPP), một số mô hình tương tự cũng đang được thử nghiệm, như hệ thống hóa đơn điện tử tại Indonesia, cho phép đáp ứng đồng thời yêu cầu minh bạch của người mua, cơ quan hải quan và cơ quan thuế. Đây là dư địa để các nhà cung cấp giải pháp công nghệ hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với những yêu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.

Thực tế này mở ra cơ hội cho ngành công nghệ thông tin Việt Nam phát triển các giải pháp số phục vụ định danh sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, quản lý dữ liệu và tích hợp hệ thống ERP/PIM, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu DPP. Sự hợp tác giữa doanh nghiệp công nghệ với các đơn vị sản xuất, xuất khẩu sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời tạo dư địa phát triển sản phẩm, dịch vụ công nghệ mới và mở rộng thị trường quốc tế.

Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể hiện cũng đang xây dựng dữ liệu liên quan đến từng doanh nghiệp: thông tin trong quá trình sản xuất, thông tin trong quá trình kinh doanh, cũng như những chứng nhận, chứng chỉ mà các doanh nghiệp đạt được khi đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.

Thông qua các phiên thảo luận chuyên đề, chương trình đã chỉ ra những khó khăn trong khâu quản lý dữ liệu của các đơn vị quy mô nhỏ, đồng thời mở ra cơ hội phát triển lớn cho ngành công nghệ thông tin trong việc cung cấp các giải pháp số hóa toàn diện.