Vì sao người Trung Quốc lạc quan với AI hơn người Mỹ?

Tại lễ tốt nghiệp Đại học Arizona hồi tháng 5, cựu CEO Google Eric Schmidt bị sinh viên la ó khi nói về những “lợi ích to lớn” của AI. Trong khi đó, ở Trung Quốc, truyền thông nhà nước liên tục đưa tin về việc học sinh hào hứng sử dụng AI trong lớp học.

Sự tương phản này phản ánh một khoảng cách đáng chú ý trong cách hai xã hội nhìn nhận trí tuệ nhân tạo. Theo AI Index 2025 của Đại học Stanford, 84% người Trung Quốc được khảo sát cho biết họ hào hứng với AI, mức cao nhất trong số các quốc gia được khảo sát, trong khi tại Mỹ tỷ lệ này chỉ là 38%. Một khảo sát khác cho thấy 72% người Trung Quốc tin tưởng AI, so với 32% người Mỹ.

HAI CÁCH HÌNH DUNG VỀ AI

Theo hãng tin Bloomberg, tại Mỹ, cuộc tranh luận về AI thường xoay quanh khả năng máy móc vượt qua con người và thay thế việc làm. CEO Anthropic Dario Amodei từng cảnh báo AI có thể xóa sổ một nửa số việc làm văn phòng ở cấp độ đầu vào. Elon Musk cũng từng dự đoán sẽ đến lúc “không cần việc làm”.

Những cảnh báo như vậy khiến người Mỹ ngày càng quan tâm đến nguy cơ AI tạo ra một “tầng lớp thấp kém vĩnh viễn”, thay vì chỉ nhìn vào năng suất hay những tiện ích mà công nghệ mang lại.

Trung Quốc cũng không đứng ngoài những lo ngại này. Matt Sheehan, chuyên gia tại Carnegie Endowment for International Peace, cho biết trong một cuộc thăm dò không chính thức với các chuyên gia chính sách AI Trung Quốc, việc làm đã tăng từ vị trí thứ sáu trong danh sách mối quan tâm đầu năm 2024 lên vị trí thứ hai vào đầu năm 2026. Các cuộc phản đối robotaxi tại Vũ Hán, với cáo buộc robot “cướp việc” của tài xế, cho thấy tâm lý này đang gia tăng.

Tuy nhiên, sự chấp nhận AI vẫn chiếm ưu thế. Một nguyên nhân là AI hiện tác động đến tỷ lệ lực lượng lao động nhỏ hơn tại Trung Quốc so với Mỹ. Gần 80% lao động Mỹ làm việc trong lĩnh vực dịch vụ, trong khi tỷ lệ này ở Trung Quốc khoảng 46%, còn khoảng 1/5 lực lượng lao động vẫn làm việc trong nông nghiệp.

Quan trọng hơn, cách người Trung Quốc hình dung về AI thiên về một công cụ nâng cao năng suất, cải thiện trải nghiệm và giảm những công việc buồn tẻ.

Kyle Chan, chuyên gia của Brookings Institution, từng mô tả Trung Quốc là xã hội “AI-pilled, nhưng không AGI-pilled” - tức hào hứng với AI nhưng không quá ám ảnh với viễn cảnh trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI).

Yu Xiaohui, người đứng đầu China Academy of Information and Communications Technology, cho rằng AI sẽ trở thành một “đối tác cộng sinh” trong sản xuất và đời sống, đồng thời là “động lực tăng trưởng lớn” của kinh tế Trung Quốc.

KÝ ỨC CÔNG NGHỆ CỦA HAI NƯỚC

Sự lạc quan này còn bắt nguồn từ trải nghiệm của người Trung Quốc với những làn sóng công nghệ trước đây.

Trong hai thập kỷ qua, smartphone, thanh toán di động, thương mại điện tử, giao hàng giá rẻ, video ngắn và các nền tảng kinh tế gig đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận hàng hóa, dịch vụ và cơ hội việc làm.

Đối với nhiều người ở các khu vực nông thôn, smartphone đồng nghĩa với khả năng tiếp cận hàng hóa, tín dụng nhỏ, kiến thức trực tuyến và cơ hội tìm việc tại các thành phố. Khoảng 80% dân số Trung Quốc hiện sử dụng smartphone.

Công nghệ vì vậy gắn với một ký ức về sự mở rộng cơ hội. Trong một nền kinh tế xuất phát từ mức thu nhập thấp hơn, lợi ích từ công nghệ thường được cảm nhận rõ hơn. Công nghệ không chỉ mang lại sự tiện lợi mà còn được nhìn nhận như một phần của quá trình cải thiện mức sống.

Trải nghiệm của người Mỹ lại khác. Mỹ bước vào kỷ nguyên Internet với hệ thống bán lẻ quy mô lớn, thẻ tín dụng và mạng lưới phân phối phát triển. Thương mại điện tử và các nền tảng công nghệ vì thế chủ yếu mang lại sự tiện lợi trên nền tảng một xã hội vốn đã có mức độ dư dả tương đối cao.

Sự khác biệt còn nằm ở cách xã hội nhìn nhận quyền lực công nghệ. Tại Mỹ, các tập đoàn công nghệ lớn ngày càng bị xem là quá giàu và quá có ảnh hưởng, trong khi chính phủ bị cho là chưa đủ khả năng kiểm soát họ.

Ngược lại, tại Trung Quốc, trật tự quyền lực giữa nhà nước và doanh nghiệp được nhìn nhận rõ ràng hơn. Jack Ma từng biến mất khỏi đời sống công chúng sau khi công khai chỉ trích hệ thống quản lý tài chính. Các tập đoàn như Meituan cũng từng bị xử phạt vì vi phạm chống độc quyền.

Những diễn biến này khiến giới doanh nhân có thể lo ngại về sự can thiệp của chính phủ, nhưng đồng thời củng cố một nhận thức trong công chúng rằng nhà nước vẫn là bên có khả năng kiềm chế các tập đoàn công nghệ khi cần thiết.

Với người Mỹ, nỗi lo là nhà nước sẽ không hành động đủ nhanh trước khi AI đe dọa việc làm và sinh kế. Với nhiều người Trung Quốc, niềm tin lại nằm ở chỗ chính phủ sẽ không để các doanh nghiệp công nghệ hoàn toàn tự do.

LO SỢ BỊ BỎ LẠI THÚC ĐẨY SỬ DỤNG AI

Nhiều thành phố như Hàng Châu và Bắc Kinh đã đưa AI vào chương trình giáo dục bắt buộc. Các bậc phụ huynh đổ xô cho con học AI khi những chương trình robot hay Olympic Toán không còn được xem là đủ để tạo lợi thế.

Sau sự xuất hiện của DeepSeek, các khóa học giá rẻ về “prompting” nhanh chóng tràn lên các nền tảng trực tuyến. AI cũng được tích hợp vào điện thoại, ô tô, thiết bị gia dụng và bệnh viện.

Động lực phía sau làn sóng này không hoàn toàn đến từ niềm tin. Một phần đáng kể đến từ FOMO - nỗi sợ bị bỏ lại.

Theo Grace Shao, người sáng lập AI Proem, điều này cho thấy khoảng cách giữa Mỹ và Trung Quốc không đơn giản là sự khác biệt giữa lạc quan và bi quan. Đó là kết quả của lịch sử công nghệ khác nhau, trải nghiệm kinh tế khác nhau và niềm tin khác nhau vào khả năng kiểm soát các tập đoàn công nghệ.

Người Trung Quốc từng chứng kiến công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận hàng hóa, dịch vụ và cơ hội kinh tế. Vì vậy, khi AI xuất hiện, họ có xu hướng nhìn thấy một phiên bản tiếp theo của quá trình đó.

Người Mỹ lại bước vào kỷ nguyên AI với ký ức về những hệ quả tiêu cực của công nghệ và sự tập trung quyền lực ngày càng lớn của các công ty công nghệ. Vì thế, lo ngại thường chuyển thành yêu cầu về luật lệ và “rào chắn” trước khi chuyển thành nhu cầu áp dụng nhanh hơn.

Grace Shao cho rằng khác biệt lớn nhất có thể không nằm ở việc người dân hai nước tin AI tốt hay xấu. Nó nằm ở câu hỏi ai sẽ được hưởng lợi từ AI, và ai sẽ kiểm soát những người tạo ra công nghệ này.